تهوع در بارداری عارضهایست که تعداد قابلتوجهی از زنان باردار از آن شکایت دارند. تهوع مذکور ممکن است خفیف یا شدید باشد اما حتی نوع خفیف آن هم آزاردهنده است. خبر خوب آن که تهوع و استفراغ خفیف بارداری در بیشتر موارد بیخطر است و برای مادر و جنین پیامد جدی ندارد. تهوع شدید، حالتی است که با عنوان «هیپرامزیس گراویداروم» یا استفراغ شدید بارداری شناخته میشود. این حالت زمانی رخ میدهد که تهوع شدت و تعداد دفعات بیشتری داشته باشد و منجربه کم آبی شدید و کاهش بیش از ۵ درصد وزن بدن شود. در این شرایط ممکن است مادر مواد مغذی کافی دریافت نکند و دچار سوء تغذیه شود. بنابراین اگر شما مادر بارداری هستید که استفراغ شدید دارید، وزن کم میکنید، بدنتان کمآب میشود و نمیتوانید چیزی بخورید یا بنوشید یا در استفراغ خون میبینید، باید فورا به پزشک مراجعه کنید. در این مقاله تهوع در بارداری را مورد بررسی قرار داده و روشها و راهکارهای موثر بهبود و درمان آن را ارائه کرده ایم.
تقریباً سه چهارم زنان حامله در سه ماهه اول حاملگی خود از تهوع (بعضی اوقات استفراغ) رنج میبرند.
منظور از استفراغ و حالت تهوع در بارداری چیست؟
حالت تهوع در بارداری عارضه شایعی است که به آن بیماری صبحگاهی یا ویار نیز گفته میشود و دلیل این نامگذاری این است که اغلب زنان باردار در ساعات آغازین روز با این مشکل مواجه میشوند یا دست کم صبحها این عارضه آزادهندهتر و شدیدتر است. تهوع بارداری معمولاً در هفتههای ابتدایی بارداری آغاز میشود و شدت و مدت آن در زنان مختلف متفاوت است.
اوج تهوع بارداری در کدام هفته است؟
حالت تهوع بارداری معمولاً از هفته چهارم تا ششم آغاز میشود، اما شدت آن در همه زنان یکسان نیست. براساس مطالعات، بیشترین شدت تهوع معمولاً بین هفتههای ۸ تا ۱۰ بارداری مشاهده میشود. در این دوره سطح هورمون hCG به بالاترین میزان خود نزدیک میشود و بسیاری از زنان احساس میکنند ویار و تهوع آنها نسبت به هفتههای قبل بیشتر شده است.
در اغلب بارداریها از هفته ۱۲ تا ۱۴ علائم به تدریج کاهش پیدا میکند و در پایان سهماهه اول بسیاری از مادران بهبود قابل توجهی را تجربه میکنند. البته در برخی زنان، بهویژه در موارد بارداری چندقلویی یا هیپرامزیس گراویداروم، تهوع ممکن است تا سهماهه دوم یا حتی پایان بارداری ادامه داشته باشد.
علائم حالت تهوع در بارداری
این عارضه که با عنوان تهوع صبحگاهی شناخته میشود، میتواند در هر ساعتی از روز اتفاق بیافتد و علائم شایع آن از قرار زیر است:
- احساس تهوع گاهبهگاه یا مداوم در طول روز
- یک الی چند بار استفراغ در روز
- کماشتهایی و حساسیت بالا به بوهای خاص همچون غذاهای چرب یا ادویهدار
- خستگی و سرگیجه
- درد شکمی خفیف یا احساس سنگینی در معده در برخی موارد
علت حالت تهوع در بارداری
علت تهوع و استفراغ در بارداری برای متخصصان کاملا مشخص و شناخته شده نیست، اما به گمان اغلب کارشناسان بروز برخی تغییرات شیمیایی و فیزیکی در بدن مادر میتواند سبب بروز واکنش تهوع و استفراغ در بارداری گردد. در ادامه به مهمترین دلایل حالت تهوع در بارداری اشاره شده است:
- تغییرات هورمونی و افزایش سطح هورمون Hcg یا استروژن
تغییرات هورمونی در اویل بارداری (مانند گنادوتروپین جفتی انسانی (HCG) یا استروژن)، به ویژه در 12 هفته نخست از علل تهوع در بارداری است. اینکه چطور افزایش این هورمون باعث تهوع میشود بهصورت دقیق مشخص نیست، ولی براساس ارزیابیها میان افزایش این هورمون و ایجاد حالت تهوع ارتباط معناداری وجود دارد. علاوهبر حالت تهوع، افزایش حس بویایی و حساسیت به بو نیز در زمره عوارضی است که به افزایش سطح هورمون استروژن در حاملگی مرتبط است.
- بیماریهای دستگاه گوارش و حساسیت معده
زنانی که سابقه حساسیت معده و بیماریهای دستگاه گوارش را دارند بیشتر مستعد تهوع و استفراغ در بارداری هستند. حتی در پژوهشی مشاهده شده که هلیکوباکتر پیلوری (باکتری که سبب زخم معده میشود) و تهوع حاملگی با یکدیگر مرتبط هستند. پس اگر پیش از بارداری با مشکلات معده و رفلاکس معده به مری دستوپنجه نرم میکردید، علت تهوع در بارداری شما نیز میتواند همین عامل باشد.
برخی شواهد مانند کاهش حالت تهوع در بارداری پس از استفاده از قرص ویتامین B این فرضیه را اثبات کرده که این ویتامین میتواند به کاهش این تنش در دوران بارداری کمک نماید. البته تاثیر این ویتامین منوط به کمبود ویتامین B در بدن مادر نبوده و صرف استفاده از این ویتامین به رفع حالت تهوع کمک کرده است. شواهدی هم این گمانه را تقویت کرده که مصرف مولتی ویتامین در زمان لقاح تخمک و اسپرم و همچنین اوایل حاملگی میتواند از بروز حالت تهوع شدید در بارداری ممانعت کند. هرچند که دلیل مشخصی برای این تاثیرگذاری ذکر نگردیده و صرفا براساس مشاهدات بالینی توصیه میگردد.
به گفته متخصصین، زنانی که در زندگی روزمره خود استرس بیشتری تجربه میکنند، احتمال آنکه در دوران بارداری نیز مشکل تهوع و استفراغ داشته باشند، بیشتر است. شواهد علمی برای اثبات این نظریه ارائه نشده، هرچند داشتن حس تهوع و استفراغ دائمی خود بهعنوان عاملی برای استرس بیشتر است.
در کنار موارد ذکر شده، برخی علل دیگر هم در ایجاد یا تشدید حالت تهوع و استفراغ در بارداری موثر دانسته میشوند که در ادامه بهصورت خلاصه ذکر گردیدهاند:
- هورمون ایجاد گردیده توسط جنین
- حساسیت نسبتبه بو و سایر محرکهای بیرونی
- خستگی شدید یا طولانی مدت
- اختلالات متابولیکی همچون تغییرات در سطح قند خون
- سابقه سردردهای میگرنی
- سابقه بیماری یا تهوع شدید در بارداریهای پیشین
- قند خون پایین
- نوسانات فشار خون
- وجود سابقه تهوع بارداری در خانواده
- حساسیت و واکنش به داروهای ضد بارداری
- جنین دختر یا دوقلو
- اضافه وزن
- بارداری اول
- قرار گرفتن در معرض هوای گرم
فواید حالت تهوع در بارداری چیست؟
اگرچه تهوع بارداری تجربه خوشایندی نیست، اما برخی مطالعات نشان دادهاند که وجود تهوع خفیف تا متوسط ممکن است با روند طبیعی تغییرات هورمونی بارداری ارتباط داشته باشد. پژوهشها نشان دادهاند زنانی که تهوع بارداری را تجربه میکنند، بهطور متوسط احتمال کمتری برای سقط خودبهخودی در اوایل بارداری دارند. البته وجود یا نبود تهوع بهتنهایی معیار سلامت بارداری نیست.
پزشکان تأکید میکنند که شدت یا وجود تهوع معیار مناسبی برای ارزیابی سلامت جنین نیست. بسیاری از زنان بدون تجربه تهوع نیز بارداری کاملاً طبیعی و نوزاد سالم دارند. بنابراین تهوع را نباید نشانه سلامت یا عدم سلامت بارداری دانست، بلکه تنها یکی از علائم شایع ناشی از تغییرات هورمونی است.
درمان حالت تهوع و استفراغ در بارداری
در ادامه لیستی از توصیههای پزشکان در راستای کاهش این مشکل را آوردهایم (هرچند شواهد علمی صحت این توصیهها را تصدیق نمیکنند).
- مصرف انواع میوه و مغزیجات برای تقویت مادر و دورماندن از آسیبهای احتمالی.
- مصرف زنجبیل بهصورت چای یا کپسول در برنامه روزانه.
- اجتناب از مصرف غذاهایی که تهوع را تشدید میکنند. استفاده از چند نوع غذای محدود که حالت تهوع را تحریک نمیکند مشکلی ندارد، حتی اگر موادغذایی لازم به بدن مادر نرساند یا امتناع از گرم کردن غذا بهمنظور داشتن بوی کمتر هم موثر است.
- داشتن چند شیرینی ساده یا کلوچه در کنار تخت برای مصرف در زمان بیداری. یک الی دو شیرینی را در زمان بیداری خورده و سپس 20 الی 30 دقیقه در تخت بمانید. همچنین مصرف این شیرینیها در زمان بیدارشدنها شبانه نیز میتواند تسکیندهنده حالت تهوع در بارداری باشد.
- اعمال فشار به نقاط خاصی روی پا و دست (رفلکسولوژی)
- مصرف روغنهایی همچون نعناع یا لیمو و استفاده از تکنیکهایی برای ایجاد احساس آرامش و دور شدن از افکار منفی
- انجام طب سوزنی بهمنظور کاهش تهوع و استفراغ مرتبط با بارداری
- تقسیم وعدههایغذایی به وعدههای کوچک و بیشتر و امتناع از خالیماندن معده. برخلاف تصور رایجی که مصرف کربوهیدراتها را در کاهش حالت تهوع در بارداری موثر میداند. مطالعات نشان داده که غذاهای پروتئیندار کمک موثرتری در رفع این عارضه میکنند.
- پرهیز از استفاده وعدههایغذایی چرب بهدلیل دیر هضم بودن آنها و نیاز به زمان بیشتر برای تخلیه معده در بارداری. همچنین اجتناب از مصرف غذاهای سنگین، پرادویه و تند، اسیدی، چرب و سوخاری شده که تحریککننده دستگاه گوارش هستند.
- مصرف مقدار کمی مایعات بین هر وعدهغذایی، نوشیدن جرعه جرعه آن در طول روز و هیدراته نگهداشتن بدن. این محلول برای زنانی که زیاد استفراغ میکنند میتواند شامل گلوکز، نمک و پتاسیم باشد، تا ازدسترفتن املاح را جبران نماید.
- داشتن استراحت به مقدار کافی و چرتهای مابین روز. سرگرم کردن خود با برنامههای تلویزیون یا دیدار دوستان و بستگان نزدیک هم به کاهش استرس و پرت کردن حواستان از حس آزاردهنده تهوع موثر است.
- مصرف ویتامینهای تجویزی پزشک همزمان با وعدههایغذایی یا قبل از خواب. اگر آهن موجود در این قرصها حالت تهوع شما را تشدید میکند، این موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید.
- از پزشک خود درخصوص مصرف ویتامین B6 سوال کنید، زیرا در برخی از زنان این ویتامین کمککننده بوده و در صورت استفاده با دوز صحیح خطری ندارد.
- در صورت عدم اثربخشی توصیههای فوق از دکتر خود بخواهید برایتان داروی ضد تهوع تجویز کند.
آخرین نکته قابل ذکر درخصوص حالت تهوع در بارداری این است که نداشتن حالت تهوع در بارداری نشانه بدی نیست و برخی از زنان حالت تهوع را همراه با استفراغ تجربه میکنند و برخی هم بهتنهایی. تنها تفاوت این دو آن است که استفراغ میتواند حالت تهوع را برای ساعاتی تسکین دهد.
از هر ۱۰۰۰ مادر باردار یک نفر دچار استفراغ شدید بارداری میشود که با بستریشدن در بیمارستان و تزریق مایعات داخل وریدی این مشکل رفع میشود.
درمان حالت تهوع بارداری در خانه
در بسیاری از زنان، رعایت توصیههای سادهای مانند مصرف وعدههای غذایی کوچک، نوشیدن مایعات کافی، پرهیز از غذاهای محرک و استراحت مناسب میتواند تهوع بارداری را کاهش دهد. در صورت مؤثر نبودن این روشها، لازم است با پزشک مشورت کنید.
بیضررترین قرص ضد تهوع در بارداری چیست؟
اگر تغییر سبک زندگی و رژیم غذایی نتواند تهوع بارداری را کنترل کند، پزشک ممکن است دارو تجویز کند. یکی از داروهایی که در بسیاری از راهنماهای درمانی بهعنوان انتخاب اولیه مطرح میشود، ویتامین B6 (پیریدوکسین) است. در برخی موارد نیز ترکیب ویتامین B6 و داکسیلامین با نظر پزشک استفاده میشود.
در صورت شدید بودن علائم، ممکن است داروهای دیگری مانند متوکلوپرامید یا اندانسترون نیز در شرایط خاص تجویز شوند. انتخاب دارو به شدت علائم، سن بارداری و شرایط مادر بستگی دارد. از آنجا که مصرف خودسرانه دارو در بارداری میتواند برای مادر یا جنین خطرناک باشد، هیچ داروی ضد تهوع نباید بدون تجویز پزشک مصرف شود.
چه زمانی مادر حالت تهوع بارداری شدیدتری تجربه میکند؟
دلیل تشدید حالت تهوع در بارداری میتواند عوامل زیر باشد:
- جنین دختر
- بارداری دوقلو یا چند قلو
- سابقه بارداری با حالت تهوع شدید
- سابقه حملات میگرنی
- تجربه احساس تهوع پس از مصرف قرصهای ضدبارداری
آیا حالت تهوع در ماه آخر بارداری خطرناک است؟
در بیشتر زنان، تهوع تا پایان سهماهه اول یا اوایل سهماهه دوم برطرف میشود. اگر تهوع برای نخستین بار در ماههای پایانی بارداری ظاهر شود یا شدت زیادی داشته باشد، بهتر است توسط پزشک بررسی شود؛ زیرا ممکن است به مشکلاتی مانند رفلاکس معده، بیماریهای کبدی، پرهاکلامپسی یا سایر عوارض بارداری مرتبط باشد.
اگر تهوع با علائمی مانند سردرد شدید، تاری دید، درد شکم، کاهش حرکات جنین یا افزایش فشار خون همراه باشد، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
آیا نداشتن حالت تهوع در بارداری خطرناک است؟
- در این بخش به پاسخ این سوال که آیا نداشتن حالت تهوع در بارداری خطرناک است و باعث افزایش احتمال سقط میشود؟ خواهیم پرداخت. نتایج برخی مطالعات نشان دادهاند که مادرانی که جنین خود را بر اثر سقط ازدستدادهاند، کمتر دچار تهوع در دوره بارداری خود بودهاند. البته تهوع کمتر در این دسته از مادران باردار بهدلیل تکامل ناکافی جنین یا پایین بودن هورمونهای حاملگی بوده است. ضمنا اغلب زنانی که دوره بارداری کاملا طبیعی را هم طی میکنند، بعد از سه ماهه اول بارداری خود دیگر حالت تهوع ندارند. برایناساس اگر شما حالت تهوع در بارداری نداشته باشید، این موضوع لزوما نشانه مشکل و اختلال در بارداری شما نیست. ازآنجاییکه داشتن حالت تهوع در بارداری یکی از دلایل عمده شکایت مادران در دوران حاملگی است.
نداشتن حالت تهوع در بارداری دوقلو طبیعی است؟
بارداری دوقلو معمولاً با افزایش سطح هورمونهای بارداری همراه است و به همین دلیل بسیاری از زنان تهوع بیشتری را تجربه میکنند. با این حال، نداشتن تهوع حتی در بارداری دوقلو نیز لزوماً غیرطبیعی نیست. شدت علائم بارداری در افراد مختلف متفاوت است و نمیتوان تنها بر اساس وجود یا نبود تهوع درباره سلامت بارداری قضاوت کرد.
اگر رشد جنینها طبیعی باشد و پزشک در بررسیهای دورهای مشکلی مشاهده نکند، نبود تهوع بهتنهایی جای نگرانی ندارد.
چه زمانی باید برای تهوع بارداری به پزشک مراجعه کرد؟
اگرچه تهوع خفیف در بارداری طبیعی است، اما برخی علائم میتوانند نشانه نیاز به بررسی پزشکی باشند. در موارد زیر باید هرچه سریعتر به پزشک مراجعه کنید:
- استفراغ مکرر و ناتوانی در نگه داشتن غذا یا مایعات
- کاهش وزن بیش از ۵ درصد وزن قبل از بارداری
- علائم کمآبی بدن مانند کاهش ادرار یا سرگیجه شدید
- مشاهده خون در استفراغ
- تب یا درد شدید شکم
- کاهش هوشیاری یا ضعف شدید
این علائم ممکن است نشانه هیپرامزیس گراویداروم یا سایر مشکلات پزشکی باشند و نیاز به درمان تخصصی داشته باشند.
این مقاله در تاریخ ۲۲ تیر ۱۴۰۵ براساس جدیدترین منابع پزشکی بازبینی و بهروزرسانی شده است.