هر سال ۱۷ نوامبر(26 آبان ماه) ، روز جهانی خون بندناف فرصتی است تا درباره اهمیت این منبع ارزشمند سلولهای بنیادی و کاربردهای آن بیشتر بدانیم. این مناسبت در سال ۲۰۲۶ دهمین سال برگزاری خود را پشت سر میگذارد و هدف آن آشنایی بیشتر خانوادهها با کاربردهای درمانی خون بندناف، اهدای آن و تازهترین پیشرفتهای علمی این حوزه است.
موضوعات مورد توجه در روز جهانی خون بندناف امسال، تنها به کاربردهای شناختهشده این سلولها محدود نمیشود. درمان برخی سرطانهای خون، تالاسمی و بیماریهای نادر سیستم ایمنی، اهمیت غربالگری نوزادان و استفاده از سلولهای بنیادی برای ترمیم زخمها نیز از جمله موضوعاتی هستند که در برنامههای این روز به آنها پرداخته میشود.
در کنار این کاربردها، پژوهشگران به دنبال پاسخ یک سؤال مهم هستند: آیا میتوان از یک واحد خون بندناف، سلولهای بنیادی بیشتری به دست آورد؟
پاسخ این سؤال مثبت است. پژوهشهای جدید نشان دادهاند که میتوان تعداد سلولهای بنیادی خونساز را در محیط آزمایشگاه افزایش داد. در یکی از تازهترین مطالعات، محققان مؤسسه پزشکی استاورز آمریکا با استفاده از یک روش کشت سهبعدی، پس از ۱۲ روز تعداد سلولهای بنیادی با عملکرد کوتاهمدت را نزدیک به ۱۲ برابر و تعداد سلولهایی را که توانایی بازسازی طولانیمدت سیستم تولید سلولهای خونی دارند، بیش از 3 برابر افزایش دادند. البته این روش هنوز در مرحله پژوهشهای آزمایشگاهی و حیوانی است و برای استفاده در درمان بیماران به بررسیهای بیشتری نیاز دارد.
چرا تعداد سلولهای بنیادی خون بندناف اهمیت دارد؟
خون بندناف منبعی ارزشمند از سلولهای بنیادی خونساز است. این سلولها میتوانند انواع سلولهای خونی، از جمله گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها را تولید کنند و در بازسازی سیستم تولید خون بدن نقش داشته باشند.
یکی از کاربردهای شناختهشده این سلولها، پیوند برای درمان برخی بیماریهای خونی و اختلالات سیستم ایمنی است.
با وجود مزایای خون بندناف، تعداد سلولهای بنیادی موجود در هر واحد خون محدود است. این موضوع بهخصوص هنگام پیوند به بیماران بزرگسال اهمیت بیشتری پیدا میکند.
برای درک بهتر این موضوع باید به چند نکته توجه کرد:
- تعداد سلولهای موردنیاز برای پیوند، به وزن فرد دریافتکننده بستگی دارد.
- ممکن است یک واحد خون بندناف برای پیوند به یک کودک کافی باشد، اما برای برخی بیماران بزرگسال تعداد سلولهای آن محدودیت ایجاد کند.
- کم بودن تعداد سلولهای پیوندی میتواند باعث شود سلولها دیرتر در بدن مستقر شوند و بازسازی سیستم تولید خون با تأخیر انجام شود.
به همین دلیل، دانشمندان به دنبال روشهایی هستند که با کمک آنها بتوان از یک واحد خون بندناف، تعداد بیشتری سلول بنیادی قابل استفاده به دست آورد.
تکثیر سلولهای بنیادی خون بندناف چگونه انجام میشود؟
تصور کنید بتوانیم سلولهای بنیادی موجود در خون بندناف را در شرایط مناسب آزمایشگاهی پرورش دهیم و تعداد آنها را افزایش دهیم. این کار تا حدودی شبیه تکثیر سلولها در شرایط طبیعی بدن است؛ با این تفاوت که همه مراحل در محیط کنترلشده آزمایشگاه انجام میشود.
البته افزایش تعداد سلولها بهتنهایی کافی نیست. نکته مهم این است که سلولها هنگام تکثیر، تواناییهای اصلی خود را از دست ندهند.
هر سلول بنیادی باید دو ویژگی مهم را حفظ کند:
- توانایی تولید سلولهای مشابه خود: یعنی بتواند تقسیم شود و سلولهای بنیادی جدیدی به وجود آورد.
- توانایی تولید سلولهای خونی مختلف: یعنی بتواند به سلولهایی مانند گلبول قرمز، گلبول سفید و پلاکت تبدیل شود.
اگر تعداد سلولها افزایش پیدا کند، اما این تواناییها را از دست بدهند، نمیتوان گفت تکثیر آنها از نظر درمانی موفق بوده است.
به همین دلیل، پژوهشگران تلاش میکنند شرایطی شبیه محیط طبیعی بدن ایجاد کنند تا سلولها هم تعداد بیشتری پیدا کنند و هم تواناییهای اصلی خود را حفظ کنند.
دستاورد جدید دانشمندان در تکثیر سلولهای بنیادی خون بندناف
یکی از پژوهشهای جدید و قابل توجه در این زمینه، توسط گروهی از محققان مؤسسه پژوهشی استاورز در آمریکا انجام شده است.
این پژوهش به سرپرستی لینهنگ لی انجام شد. هدف محققان این بود که راهی پیدا کنند تا تعداد سلولهای بنیادی افزایش یابد، بدون اینکه توانایی آنها برای بازسازی سیستم تولید خون بدن کاهش پیدا کند.
استفاده از محیط کشت سهبعدی برای افزایش تعداد سلولها
پژوهشگران در این مطالعه، محیطی سهبعدی طراحی کردند که برخی ویژگیهای محیط طبیعی مغز استخوان را شبیهسازی میکند.
مغز استخوان بخشی از بدن است که سلولهای بنیادی خونساز بهطور طبیعی در آن قرار دارند و فعالیت میکنند. شرایط این محیط به سلولها کمک میکند تا ویژگیهای خود را حفظ کنند.
دانشمندان تلاش کردند با شبیهسازی بخشی از این شرایط در آزمایشگاه، محیط مناسبتری برای افزایش تعداد سلولهای بنیادی خون بندناف فراهم کنند.
نتایج این مطالعه امیدوارکننده بود:
- پس از ۱۲ روز، تعداد سلولهای بنیادی با عملکرد کوتاهمدت تقریباً ۱۲ برابر شد.
- تعداد سلولهای بنیادی با توانایی بازسازی طولانیمدت نیز بیش از سه برابر افزایش پیدا کرد.
- سلولهای تکثیرشده همچنان توانایی تولید انواع مختلف سلولهای خونی را حفظ کردند.
- در آزمایشهای انجامشده، توانایی این سلولها برای بازسازی سیستم تولید خون نیز بررسی شد.
اهمیت این نتایج فقط در افزایش تعداد سلولها نیست؛ بلکه نکته مهم این است که سلولهای تکثیرشده توانایی انجام وظایف اصلی خود را نیز حفظ کردند.
اگر دانشمندان موفق شوند خون بندناف را تکثیر کنند چه معجزهای رخ خواهد داد؟
یکی از مهمترین محدودیتهای استفاده از خون بندناف، تعداد سلولهای بنیادی موجود در هر واحد نمونه است. گاهی تعداد این سلولها برای پیوند به بیماران بزرگسال کافی نیست یا محدودیتهایی در انتخاب بیمار ایجاد میکند. اگر دانشمندان بتوانند با روشهای ایمن و مؤثر، تعداد سلولهای بنیادی خون بندناف را در محیط آزمایشگاه افزایش دهند، این محدودیت تا حد زیادی قابل برطرف شدن خواهد بود. در چنین شرایطی، یک واحد خون بندناف میتواند ظرفیت بیشتری برای استفاده در درمان داشته باشد و امکان پیوند برای گروه بیشتری از بیماران فراهم شود.
تکثیر سلولهای بنیادی خون بندناف نوزادان برای آینده آنها چقدر مهم است؟
ذخیره خون بندناف در واقع نگهداری از منبعی ارزشمند از سلولهای بنیادی در نخستین لحظات زندگی نوزاد است. اهمیت فناوری تکثیر این سلولها در این است که شاید در آینده بتوان از یک نمونه ذخیرهشده، تعداد بیشتری سلول بنیادی با قابلیت درمانی مناسب به دست آورد. این موضوع میتواند دامنه استفاده از نمونههای ذخیرهشده را گسترش دهد و فرصتهای درمانی تازهای برای بیماریهایی ایجاد کند که هنوز درمان قطعی یا مؤثری برای آنها وجود ندارد.
البته باید توجه داشت که تکثیر سلولهای بنیادی به معنای چند برابر کردن ساده خون بندناف نیست؛ بلکه هدف، افزایش تعداد سلولهای بنیادی با حفظ ویژگیها و توانایی عملکردی آنهاست. این فناوری هنوز در حال توسعه است و پژوهشگران باید اطمینان حاصل کنند که سلولهای تکثیرشده از نظر کیفیت، ایمنی و توانایی بازسازی بافتها مناسب هستند.
پیشرفت این تحقیقات میتواند آینده ذخیرهسازی خون بندناف را متحول کند؛ بهطوریکه نمونهای که امروز برای فرزندمان نگهداری میکنیم، در آینده ظرفیت درمانی بیشتری داشته باشد.
آیا این روش در حال حاضر برای درمان بیماران استفاده میشود؟
با وجود نتایج امیدوارکننده، این پژوهش هنوز در مرحله پیشبالینی قرار دارد. به عبارت سادهتر، این روش هنوز برای استفاده معمول در درمان بیماران تأیید نشده است.
پژوهشگران برای استفاده از این فناوری در درمان انسان، باید بررسیهای بیشتری انجام دهند؛ از جمله:
- اطمینان از ایمن بودن سلولهای تکثیرشده
- بررسی اینکه سلولها در مراحل بعدی تکثیر نیز ویژگیهای اصلی خود را حفظ میکنند
- بررسی احتمال ایجاد تغییرات ناخواسته در سلولها
- انجام مطالعات بالینی برای ارزیابی تأثیر این روش در بیماران
بنابراین، این دستاورد را باید گامی امیدوارکننده در مسیر پیشرفت روشهای پیوند سلولی دانست، نه یک روش درمانی آماده استفاده.
آیا تکثیر سلولهای بنیادی خون بندناف قبلاً هم امکانپذیر بوده است؟
بله. افزایش تعداد سلولهای بنیادی خون بندناف موضوع تازهای نیست و دانشمندان سالهاست روشهای مختلفی را برای انجام این کار بررسی میکنند.
یکی از نمونههای مهم، استفاده از مادهای به نام نیکوتینامید است. نیکوتینامید یکی از شکلهای ویتامین B3 است که در یکی از روشهای افزایش تعداد سلولهای بنیادی مورد استفاده قرار گرفته است.
در این روش، سلولهای بنیادی خون بندناف در محیط آزمایشگاه پرورش داده میشوند تا تعداد آنها افزایش پیدا کند و توانایی بیشتری برای استقرار در بدن بیمار داشته باشند.
این فناوری به تولید فرآورده درمانی Omisirge منجر شد که در سال ۲۰۲۳ از سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) مجوز دریافت کرد.
در یک مطالعه بالینی، بیماران مبتلا به برخی سرطانهای خونی که از این فرآورده برای پیوند استفاده کرده بودند، در مقایسه با روش معمول پیوند خون بندناف، زودتر به تعداد مناسبی از نوتروفیلها رسیدند. نوتروفیلها نوعی گلبول سفید هستند که نقش مهمی در مقابله با عفونتها دارند.
این دستاورد نشان میدهد که افزایش تعداد سلولهای بنیادی خون بندناف فقط یک ایده آزمایشگاهی نیست و برخی روشهای آن توانستهاند به مرحله استفاده درمانی برسند.
البته باید توجه داشت که مجوز Omisirge به معنای تأیید همه روشهای تکثیر سلولی یا امکان استفاده از آن برای تمام بیماران و بیماریها نیست.
چرا تکثیر سلولهای بنیادی میتواند آینده پیوند را تغییر دهد؟
یکی از محدودیتهای پیوند خون بندناف، تعداد مشخص سلولهای موجود در هر واحد خون است. فناوری تکثیر میتواند به کاهش این محدودیت کمک کند و امکان استفاده بیشتر از این منبع ارزشمند را فراهم آورد.
در صورت موفقیت روشهای جدید، میتوان به دستاوردهای زیر امیدوار بود:
- افزایش تعداد سلولهای قابل استفاده: میتوان از یک نمونه اولیه، سلولهای بیشتری به دست آورد.
- کمک به پیوند در بیماران بزرگسال: افزایش تعداد سلولها میتواند محدودیت مربوط به وزن بالاتر دریافتکننده را کاهش دهد.
- کمک به استقرار سلولها در بدن: اگر سلولهای تکثیرشده عملکرد خود را حفظ کنند، ممکن است بازسازی سیستم تولید خون سریعتر انجام شود.
- گسترش فرصتهای درمانی: پیشرفت این روشها میتواند در آینده امکان استفاده گستردهتر از سلولهای بنیادی خون بندناف را فراهم کند.
البته تحقق این موارد به نتیجه پژوهشهای بعدی و تأیید ایمنی و اثربخشی روشهای جدید بستگی دارد.
آیا با تکثیر سلولهای بنیادی، دیگر نیازی به ذخیره خون بندناف نیست؟
خیر. تکثیر سلولهای بنیادی در آزمایشگاه قرار نیست جایگزین ذخیرهسازی خون بندناف شود. هدف این فناوری، افزایش تعداد سلولهای موجود در نمونهای است که از قبل جمعآوری و نگهداری شده است.
ذخیره خون بندناف در زمان تولد، امکان نگهداری سلولهای بنیادی اختصاصی نوزاد را فراهم میکند. این سلولها در صورت نیاز و با توجه به شرایط پزشکی فرد، میتوانند برای کاربردهای درمانی بررسی شوند.
از طرف دیگر، روشهای تکثیر هنوز برای همه کاربردها در دسترس نیستند و مشخص نیست در آینده چه زمانی و برای درمان چه بیماریهایی بهطور گسترده مورد استفاده قرار بگیرند.
پیشرفت روشهای تکثیر را باید مکملی برای توسعه کاربردهای خون بندناف دانست، نه جایگزینی برای جمعآوری و نگهداری صحیح آن.
روز جهانی خون بندناف؛ از ذخیره یک نمونه تا فرصتهای تازه درمان
روز جهانی خون بندناف یادآور اهمیت منبعی است که هنگام تولد نوزاد در دسترس قرار میگیرد و ظرفیت علمی و درمانی آن همچنان در حال بررسی و گسترش است.
از استفاده از خون بندناف برای پیوند در برخی بیماریهای خونی و اختلالات سیستم ایمنی گرفته تا تلاش برای افزایش تعداد سلولهای بنیادی و بررسی کاربردهای تازه آنها، هر پژوهش میتواند به شناخت بهتر این منبع ارزشمند کمک کند.
پژوهش مؤسسه استاورز هنوز به مرحله درمان بیماران نرسیده است، اما نشان میدهد دانشمندان در تلاشاند محدودیتهای موجود را کاهش دهند و امکان استفاده مؤثرتر از سلولهای بنیادی خون بندناف را فراهم کنند.
به همین دلیل، روز جهانی خون بندناف فقط فرصتی برای یادآوری کاربردهای امروز این سلولها نیست؛ بلکه فرصتی برای آشنایی با پژوهشهایی است که میتوانند در آینده مسیر درمان بیماریها را تغییر دهند.
پایان مطلب/