مقالات

تهوع در بارداری عارضه‌ایست که تعداد قابل‌توجهی از زنان باردار از آن شکایت دارند. تهوع مذکور ممکن است خفیف یا شدید باشد اما حتی نوع خفیف آن هم آزار‌دهنده است. خبر خوب آن که تهوع و استفراغ خفیف بارداری در بیشتر موارد بی‌خطر است و برای مادر و جنین پیامد جدی ندارد. تهوع شدید، حالتی است که با عنوان «هیپرامزیس گراویداروم» یا استفراغ شدید بارداری شناخته می‌شود. این حالت زمانی رخ می‌دهد که تهوع شدت و تعداد دفعات بیشتری داشته باشد و منجر‌به کم آبی شدید و کاهش بیش از ۵ درصد وزن بدن شود. در این شرایط ممکن است مادر مواد مغذی کافی دریافت نکند و دچار سوء تغذیه شود. بنابراین اگر شما مادر بارداری هستید که استفراغ شدید دارید، وزن کم می‌کنید، بدنتان کم‌آب می‌شود و نمی‌توانید چیزی بخورید یا بنوشید یا در استفراغ خون می‌بینید، باید فورا به پزشک مراجعه کنید. در این مقاله تهوع در بارداری را مورد بررسی قرار داده و روش‌ها و راهکارهای موثر بهبود و درمان آن را ارائه کرده ایم.

منظور از استفراغ و حالت تهوع در بارداری چیست؟

حالت تهوع در بارداری عارضه شایعی است که به آن بیماری صبحگاهی یا ویار نیز گفته می‌شود و دلیل این نام‌گذاری این است که اغلب زنان باردار در ساعات آغازین روز با این مشکل مواجه می‌شوند یا دست کم صبح‌ها این عارضه آزادهنده‌تر و شدید‌تر است. این حالت عموما در هفته ششم بارداری آغاز می‌شود، ولی برای برخی از مادران این تجربه از هقته چهارم رقم می‌خورد. تقریبا نیمی از مادران باردار از اتمام این حالت در هفته 14 بارداری خود خبرداده‌اند و از اوج گرفتن این حالت در هفته‌های ۸ تا ۱۰ بارداری شکایت داشته‌اند.

علائم حالت تهوع در بارداری

این عارضه که با عنوان تهوع صبحگاهی شناخته می‌شود، می‌تواند در هر ساعتی از روز اتفاق بی‌افتد و علائم شایع آن از قرار زیر است:

• احساس تهوع گاه‌به‌گاه یا مداوم در طول روز
• یک الی چند بار استفراغ در روز
• کم‌اشتهایی و حساسیت بالا به بوهای خاص همچون غذاهای چرب یا ادویه‌دار
• خستگی و سرگیجه
• درد شکمی خفیف یا احساس سنگینی در معده در برخی موارد

علت حالت تهوع در بارداری

علت تهوع و استفراغ در بارداری برای متخصصان کاملا مشخص و شناخته شده نیست، اما به گمان اغلب کارشناسان بروز برخی تغییرات شیمیایی و فیزیکی در بدن مادر می‌تواند سبب بروز واکنش تهوع و استفراغ در بارداری گردد. در ادامه به مهم‌ترین دلایل حالت تهوع در بارداری اشاره شده است:

• تغییرات هورمونی و افزایش سطح هورمون Hcg یا استروژن

تغییرات هورمونی در اویل بارداری (مانند گنادوتروپین جفتی انسانی (HCG) یا استروژن)، به ویژه در 12 هفته نخست از علل تهوع در بارداری است. اینکه چطور افزایش این هورمون باعث تهوع می‌شود به‌صورت دقیق مشخص نیست، ولی براساس ارزیابی‌ها میان افزایش این هورمون و ایجاد حالت تهوع ارتباط معناداری وجود دارد. علاوه‌بر حالت تهوع، افزایش حس بویایی و حساسیت به بو نیز در زمره عوارضی است که به افزایش سطح هورمون استروژن در حاملگی مرتبط است.

• بیماری‌های دستگاه گوارش و حساسیت معده

زنانی که سابقه حساسیت معده و بیماری‌های دستگاه گوارش را دارند بیشتر مستعد تهوع و استفراغ در بارداری هستند. حتی در پژوهشی مشاهده شده که هلیکوباکتر پیلوری (باکتری که سبب زخم معده می‌شود) و تهوع حاملگی با یکدیگر مرتبط هستند. پس اگر پیش از بارداری با مشکلات معده و رفلاکس معده به مری دست‌و‌پنجه نرم می‌کردید، علت تهوع در بارداری شما نیز می‌تواند همین عامل باشد.

• کمبود ویتامین B

برخی شواهد مانند کاهش حالت تهوع در بارداری پس از استفاده از قرص ویتامین B این فرضیه را اثبات کرده که این ویتامین می‌تواند به کاهش این تنش در دوران بارداری کمک نماید. البته تاثیر این ویتامین منوط به کمبود ویتامین B در بدن مادر نبوده و صرف استفاده از این ویتامین به رفع حالت تهوع کمک کرده است. شواهدی هم این گمانه را تقویت کرده که مصرف مولتی ویتامین در زمان لقاح تخمک و اسپرم و همچنین اوایل حاملگی می‌تواند از بروز حالت تهوع شدید در بارداری ممانعت کند. هرچند که دلیل مشخصی برای این تاثیرگذاری ذکر نگردیده و صرفا براساس مشاهدات بالینی توصیه می‌گردد.

• استرس و اضطراب

به گفته متخصصین، زنانی که در زندگی روزمره خود استرس بیشتری تجربه می‌کنند، احتمال آنکه در دوران بارداری نیز مشکل تهوع و استفراغ داشته باشند، بیشتر است. شواهد علمی برای اثبات این نظریه ارائه نشده، هرچند داشتن حس تهوع و استفراغ دائمی خود به‌عنوان عاملی برای استرس بیشتر است.

در کنار موارد ذکر شده، برخی علل دیگر هم در ایجاد یا تشدید حالت تهوع و استفراغ در بارداری موثر دانسته می‌شوند که در ادامه به‌صورت خلاصه ذکر گردیده‌اند:

• هورمون ایجاد گردیده توسط جنین
• حساسیت نسبت‌به بو و سایر محرک‌های بیرونی
• خستگی شدید یا طولانی مدت
• اختلالات متابولیکی همچون تغییرات در سطح قند خون
• سابقه سردردهای میگرنی
• سابقه بیماری یا تهوع شدید در بارداری‌های پیشین
• قند خون پایین
• نوسانات فشار خون
• وجود سابقه تهوع بارداری در خانواده
• حساسیت و واکنش به داروهای ضد بارداری
• جنین دختر یا دوقلو
• اضافه وزن
• بارداری اول
• قرار گرفتن در معرض هوای گرم

درمان حالت تهوع و استفراغ در بارداری

در ادامه لیستی از توصیه‌های پزشکان در راستای کاهش این مشکل را آورده‌ایم (هرچند شواهد علمی صحت این توصیه‌ها را تصدیق نمی‌کنند).

• مصرف انواع میوه و مغزیجات برای تقویت مادر و دور‌ماندن از آسیب‌های احتمالی.

• مصرف زنجبیل به‌صورت چای یا کپسول در برنامه روزانه.

• اجتناب از مصرف غذاهایی که تهوع را تشدید می‌کنند. استفاده از چند نوع غذای محدود که حالت تهوع را تحریک نمی‌کند مشکلی ندارد، حتی اگر مواد‌غذایی لازم به بدن مادر نرساند یا امتناع از گرم کردن غذا به‌منظور داشتن بوی کمتر هم موثر است.
• داشتن چند شیرینی ساده یا کلوچه در کنار تخت برای مصرف در زمان بیداری. یک الی دو شیرینی‌ را در زمان بیداری خورده و سپس 20 الی 30 دقیقه در تخت بمانید. همچنین مصرف این شیرینی‌ها در زمان بیدار‌شدن‌ها شبانه نیز می‌تواند تسکین‌دهنده حالت تهوع در بارداری باشد.
• اعمال فشار به نقاط خاصی روی پا و دست (رفلکسولوژی)
• مصرف روغن‌هایی همچون نعناع یا لیمو و استفاده از تکنیک‌هایی برای ایجاد احساس آرامش و دور شدن از افکار منفی
• انجام طب سوزنی به‌منظور کاهش تهوع و استفراغ مرتبط با بارداری
• تقسیم وعده‌های‌غذایی به وعده‌های کوچک و بیشتر و امتناع از خالی‌ماندن معده. برخلاف تصور رایجی که مصرف کربوهیدرات‌ها را در کاهش حالت تهوع در بارداری موثر می‌داند. مطالعات نشان داده که غذاهای پروتئین‌دار کمک موثرتری در رفع این عارضه می‌کنند.
• پرهیز از استفاده وعده‌های‌غذایی چرب به‌دلیل دیر هضم بودن آن‌ها و نیاز به زمان بیشتر برای تخلیه معده در بارداری. همچنین اجتناب از مصرف غذاهای سنگین، پر‌ادویه و تند، اسیدی، چرب و سوخاری شده که تحریک‌کننده دستگاه گوارش هستند.
• مصرف مقدار کمی مایعات بین هر وعده‌غذایی، نوشیدن جرعه جرعه آن در طول روز و هیدراته نگه‌داشتن بدن. این محلول برای زنانی که زیاد استفراغ می‌کنند می‌تواند شامل گلوکز، نمک و پتاسیم باشد، تا از‌دست‌رفتن املاح را جبران نماید.
• داشتن استراحت به مقدار کافی و چرت‌های مابین روز. سرگرم کردن خود با برنامه‌های تلویزیون یا دیدار دوستان و بستگان نزدیک هم به کاهش استرس و پرت کردن حواستان از حس آزاردهنده تهوع موثر است.
• مصرف ویتامین‌های تجویزی پزشک همزمان با وعده‌های‌غذایی یا قبل از خواب. اگر آهن موجود در این قرص‌ها حالت تهوع شما را تشدید می‌کند، این موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید.
•  از پزشک خود در‌‌خصوص مصرف ویتامین B6 سوال کنید، زیرا در برخی از زنان این ویتامین کمک‌کننده بوده و در صورت استفاده با دوز صحیح خطری ندارد.
• در صورت عدم اثر‌بخشی توصیه‌های فوق از دکتر خود بخواهید برایتان داروی ضد تهوع تجویز کند.

آخرین نکته‌‌ قابل ذکر در‌خصوص حالت تهوع در بارداری این است که نداشتن حالت تهوع در بارداری نشانه بدی نیست و برخی از زنان حالت تهوع را همراه با استفراغ تجربه می‌کنند و برخی هم به‌تنهایی. تنها تفاوت این دو آن است که استفراغ می‌تواند حالت تهوع را برای ساعاتی تسکین دهد.

چه زمانی مادر حالت تهوع بارداری شدیدتری تجربه می‌کند؟

دلیل تشدید حالت تهوع در بارداری می‌تواند عوامل زیر باشد:

• جنین دختر
• بارداری دوقلو یا چند قلو
• سابقه بارداری با حالت تهوع شدید
• سابقه حملات میگرنی
• تجربه احساس تهوع پس از مصرف قرص‌های ضدبارداری

آیا نداشتن حالت تهوع در بارداری خطرناک است؟

• در این بخش به پاسخ این سوال که آیا نداشتن حالت تهوع در بارداری خطرناک است و باعث افزایش احتمال سقط می‌شود؟ خواهیم پرداخت. نتایج برخی مطالعات نشان داده‌اند که مادرانی که جنین خود را بر اثر سقط از‌دست‌داده‌اند، کمتر دچار تهوع در دوره بارداری خود بوده‌اند. البته تهوع کمتر در این دسته از مادران باردار به‌دلیل تکامل ناکافی جنین یا پایین بودن هورمون‌های حاملگی بوده است. ضمنا اغلب زنانی که دوره بارداری کاملا طبیعی را هم طی می‌کنند، بعد از سه ماهه اول بارداری خود دیگر حالت تهوع ندارند. براین‌اساس اگر شما حالت تهوع در بارداری نداشته باشید، این موضوع لزوما نشانه مشکل و اختلال در بارداری شما نیست. از‌آنجایی‌که داشتن حالت تهوع در بارداری یکی از دلایل عمده شکایت مادران در دوران حاملگی است.