مقالات

کیست هیداتید که در برخی منابع علمی با نام «کیست هیداتیک» نیز شناخته می‌شود، یک بیماری انگلی است که بر اثر ورود لارو کرم نواری به بدن ایجاد می‌شود و بیشتر کبد و ریه را درگیر می‌کند. بسیاری از افراد می‌خواهند بدانند این بیماری چه علائمی دارد، چگونه درمان می‌شود و آیا در دوران بارداری یا هنگام ذخیره‌سازی خون بند ناف مشکلی ایجاد می‌کند. در این مقاله به تمام این سوالات پاسخ می‌دهیم.

اگر بارداری در سنین بالاتر را تجربه می‌کنید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله «بارداری بعد از ۳۵ سالگی؛ خطرناک یا قابل مدیریت؟» را نیز مطالعه کنید تا با نکات مهم این دوران آشنا شوید.

کیست هیداتیک چیست؟

کیست هیداتیک یا کیست هیداتید یک کیست انگلی مزمن است که عامل آن انگل کرم نواری است. این انگل از طریق تماس با مدفوع سگ‌های آلوده یا مصرف مواد غذایی آلوده وارد بدن انسان می‌شود. پس از ورود تخم انگل به بدن انسان، نوزادان کرم (لاروها) به بافت‌های مختلف مهاجرت کرده و کیست‌هایی به نام هیداتید ایجاد می‌کنند. این بیماری از دسته بیماری‌های مشترک بین انسان و دام محسوب می‌شود و بیشتر در مناطق روستایی و دام‌پرور شایع است.

علت ایجاد کیست هیداتیک چیست؟

کیست هیداتیک بر اثر آلودگی به انگل اکینوکوکوس گرانولوزوس (Echinococcus granulosus) ایجاد می‌شود. این انگل چرخه زندگی مشخصی بین سگ، دام و انسان دارد و انسان به صورت اتفاقی به آن مبتلا می‌شود.

چرخه انتقال انگل به این صورت است:

• سگ میزبان اصلی انگل است و تخم‌های انگل را از طریق مدفوع دفع می‌کند.
• گوسفند، بز، گاو و سایر دام‌ها با خوردن علوفه آلوده به تخم انگل مبتلا می‌شوند و  بیماری کیست هیداتیک در اندام‌های آن‌ها تشکیل می‌شود.
• انسان نیز ممکن است با مصرف آب، سبزیجات یا مواد غذایی آلوده یا تماس مستقیم با سگ آلوده، تخم انگل را وارد بدن خود کند.

پس از ورود تخم انگل به دستگاه گوارش، لاروها از دیواره روده عبور کرده و از طریق جریان خون به اندام‌هایی مانند کبد و ریه می‌رسند و به‌تدریج کیست هیداتیک را تشکیل می‌دهند.

از آنجا که رشد این کیست بسیار آهسته است، ممکن است فرد سال‌ها بدون هیچ علامتی به این بیماری مبتلا باشد.

علائم کیست هیداتیک چیست؟

علائم کیست هیداتیک به محل تشکیل کیست، اندازه آن و میزان فشار واردشده به اندام‌های بدن بستگی دارد. از آنجا که رشد کیست معمولاً آهسته است، بسیاری از بیماران تا سال‌ها هیچ علامتی ندارند.

علائم کیست هیداتیک کبد

کبد شایع‌ترین محل ایجاد کیست هیداتیک (کیست هیداتید) است و حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد موارد را شامل می‌شود. مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• درد یا احساس سنگینی در سمت راست شکم
• تهوع و استفراغ
• بزرگی کبد
• احساس پری شکم
• زردی پوست و چشم‌ها در صورت انسداد مجاری صفراوی

علائم کیست هیداتیک ریه

ریه دومین محل شایع درگیری است. علائم آن می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• سرفه‌های مداوم
• تنگی نفس
• درد قفسه سینه
• سرفه خونی در برخی بیماران
• تب در صورت عفونت کیست

علائم کیست هیداتیک مغز

اگرچه درگیری مغز نادر است، اما ممکن است علائم زیر ایجاد شود:

• سردردهای شدید
• تشنج
• اختلال بینایی
• تهوع و استفراغ
• اختلالات عصبی

علائم عمومی کیست هیداتیک

برخی بیماران نیز ممکن است علائم عمومی مانند ضعف، کاهش وزن یا احساس خستگی داشته باشند. در صورت پاره شدن کیست، احتمال بروز واکنش آلرژیک شدید (شوک آنافیلاکسی) نیز وجود دارد که یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود.

راه‌های درمان افسردگی پس از زایمان را با کلیک بر روی این متن می‌توانید بخوانید.

کیست هیداتیک کدام اندام‌های بدن را درگیر می‌کند؟

شایع‌ترین محل درگیری کیست هیداتیک، کبد است (در حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد موارد). پس از آن:

ریه‌ها (۲۰ تا ۳۰ درصد)

مغز، طحال، کلیه‌ها، قلب، استخوان و چشم (در موارد نادرتر)

درگیری ارگان‌های حیاتی می‌تواند منجر به مشکلات جدی تنفسی، گوارشی، عصبی یا حتی شوک آنافیلاکتیک در صورت پاره شدن کیست شود. عکس کیست هیداتیک در کبد و ریه را در تصویر زیر مشاهده کنید.

نمایش شماتیک کیست هیداتیک در کبد و ریه؛ دو اندام اصلی درگیر در این بیماری.

درمان کیست هیداتیک چگونه است؟

درمان کیست هیداتیک به محل کیست، اندازه آن، تعداد کیست‌ها و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. پزشک با توجه به شرایط بیمار یکی از روش‌های زیر یا ترکیبی از آن‌ها را انتخاب می‌کند.

درمان دارویی

در کیست‌های کوچک یا در بیمارانی که امکان جراحی ندارند، داروهای ضدانگل مانند آلبندازول یا مبندازول تجویز می‌شود. این داروها می‌توانند رشد انگل را متوقف کرده و در برخی موارد باعث کوچک شدن کیست شوند.

مصرف هر نوع دارو در دوران بارداری باید با نظر پزشک انجام شود. اگر در این دوران به سرماخوردگی مبتلا شده‌اید، مقاله «سرماخوردگی در بارداری؛ چه داروهایی بی‌خطرند؟» را نیز بخوانید.

جراحی

در صورتی که کیست بزرگ باشد، باعث فشار به اندام‌ها شود یا احتمال پارگی آن وجود داشته باشد، جراحی بهترین روش درمان است. هدف از جراحی خارج کردن کامل کیست و جلوگیری از انتشار انگل در بدن است.

پیگیری پس از درمان

حتی پس از درمان موفق نیز بیمار باید به طور منظم تحت نظر پزشک باشد؛ زیرا احتمال عود بیماری یا تشکیل مجدد کیست در برخی افراد وجود دارد. انجام تصویربرداری و آزمایش‌های دوره‌ای به تشخیص زودهنگام عود بیماری کمک می‌کند.

آیا کیست هیداتیک باعث سرطان می‌شود؟

خیر. کیست هیداتیک یک کیست انگلی است و ارتباط مستقیمی با ایجاد سرطان ندارد. با این حال، اگر درمان نشود، ممکن است با بزرگ شدن کیست، عملکرد اندام‌هایی مانند کبد یا ریه را مختل کرده و عوارض جدی ایجاد کند.

در برخی موارد، ظاهر کیست هیداتیک در تصویربرداری ممکن است شبیه برخی توده‌های سرطانی باشد و برای تشخیص قطعی به بررسی‌های تکمیلی مانند آزمایش‌های خون، سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی نیاز باشد.

بنابراین، اگرچه کیست هیداتیک (کیست هیداتید) سرطان نیست، اما تشخیص و درمان به‌موقع آن برای جلوگیری از عوارض احتمالی اهمیت زیادی دارد.

آثار کیست هیداتیک روی بدن تا چند سال باقی می‌ماند؟

آثار این بیماری بسته به محل درگیری و نوع درمان می‌تواند سال‌ها در بدن باقی بماند. در صورت درمان دارویی موفق، ممکن است کیست‌ها تحلیل روند ولی احتمال بازگشت وجود دارد. در مواردی که نیاز به جراحی باشد، باقی‌مانده‌های بافتی و فیبروزه ممکن است تا ده‌ها سال در بدن باقی بمانند. خطر عود بیماری و ایجاد کیست‌های جدید، به‌ویژه در صورت پاره شدن کیست یا درمان ناقص، وجود دارد. بنابراین حتی پس از درمان، پیگیری مداوم پزشکی برای کنترل بیماری ضروری است.

آیا کیست هیداتیک واگیر دار است؟

خیر. کیست هیداتیک از انسان به انسان منتقل نمی‌شود و برخلاف بسیاری از بیماری‌های عفونی، تماس با فرد مبتلا باعث انتقال بیماری نخواهد شد. عامل این بیماری، انگل اکینوکوکوس گرانولوزوس است و انسان معمولاً به‌صورت اتفاقی و از طریق بلع تخم انگل آلوده می‌شود. بنابراین زندگی یا تماس روزمره با فرد مبتلا، استفاده مشترک از وسایل یا مراقبت از او، باعث ابتلا به کیست هیداتیک نمی‌شود.

راه انتقال کیست هیداتیک چیست؟ آیا از انسان به انسان منتقل می‌شود؟

یکی از پرسش‌های رایج کاربران این است که راه‌های انتقال کیست هیداتیک از انسان به انسان چیست. پاسخ این سؤال این است که هیچ راه انتقال مستقیمی از انسان به انسان وجود ندارد.

انتقال این بیماری معمولاً در یکی از شرایط زیر اتفاق می‌افتد:

• تماس با سگ آلوده که تخم انگل را از طریق مدفوع دفع کرده است.
• مصرف آب آشامیدنی آلوده.
• خوردن سبزیجات یا میوه‌های آلوده که به‌خوبی شسته نشده‌اند.
• تماس دست آلوده با دهان پس از تماس با خاک یا موی سگ آلوده.

بنابراین انسان، میزبان اتفاقی انگل است و نقشی در انتقال مستقیم بیماری به سایر افراد ندارد.

تا اینجا با علت، علائم، راه‌های انتقال و روش‌های درمان بیماری کیست هیداتیک (کیست هیداتید) آشنا شدیم. اما برای زنان باردار یک سؤال مهم دیگر نیز مطرح می‌شود؛ آیا ابتلا به کیست هیداتیک می‌تواند بر امکان ذخیره‌سازی خون بند ناف نوزاد تأثیر بگذارد؟ از آنجا که سلامت مادر یکی از معیارهای اصلی پذیرش نمونه خون بند ناف است، آگاهی از شرایط بیماری‌های انگلی مانند کیست هیداتیک اهمیت ویژه‌ای دارد.

آیا مادر مبتلا به کیست هیداتیک می‌تواند خون بند ناف نوزاد را ذخیره کند؟ 

بر اساس دستورالعمل‌ها و استانداردهای جهانی از جمله استاندارد AABB و دستورالعمل‌های داخلی بانک‌های خون بندناف اگر مادر در زمان بارداری یا پیش از آن مبتلا به بیماری‌های انگلی فعال یا مزمن مانند کیست هیداتیک باشد، به ویژه اگر بیماری درمان نشده یا در حال پیگیری پزشکی باشد، خون بندناف نوزاد قابل ذخیره‌سازی نیست. علت این تصمیم، احتمال آلودگی سیستمیک مادر و وجود انگل یا آنتی‌ژن‌های آن در گردش خون است که می‌تواند به خون بندناف منتقل شده باشد.

در صورتی که تشخیص بارداری به دلیل اضافه‌وزن با چالش همراه باشد، مطالعه مقاله «نشانه‌های بارداری در زنان با اضافه وزن» نیز می‌تواند مفید باشد.

چرا در کیست هیداتیک امکان ذخیره‌سازی خون بند ناف وجود ندارد؟

پیشگیری از انتقال عوامل بیماری‌زا به بافت‌های پیوندی مانند سلول‌های بنیادی خون بندناف از اصول مهم پزشکی است. دلایل علمی این ممنوعیت عبارت‌اند از:

امکان انتقال انگل یا آنتی‌ژن آن از مادر به جنین. در این صورت اگرچه انتقال مستقیم انگل هیداتید از طریق جفت نادر است، اما به دلیل مهاجرت لاروها و نفوذ در جریان خون، نمی‌توان با اطمینان احتمال آلودگی خون بندناف را رد کرد.

عدم امکان غربالگری کامل برای کیست هیداتیک در نمونه خون بندناف زیرا بر خلاف ویروس‌ها، آزمایش‌های تشخیصی برای آلودگی به انگل‌های بافتی کمتر دقیق هستند.

وجود ضایعات مزمن در بدن مادر هم علت دیگری است. حتی در صورت درمان ظاهری، وجود بقایای فیبروتیک یا عودهای نهفته می‌تواند خطر بالقوه‌ای برای آلودگی محسوب شود.

این موارد مطابق با سیاست‌های ایمنی بانک‌های بین‌المللی و همچنین توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO) در پیوند سلولی است.

استانداردهای AABB و NetCord-FACT درباره ذخیره‌سازی خون بند ناف در کیست هیداتیک چه می‌گویند؟

AABB (انجمن بانک‌های خون آمریکا) به‌عنوان یکی از مراجع اصلی در حوزه بانک خون بندناف، به‌صراحت تأکید دارد که هرگونه بیماری انگلی یا عفونی مادر که ممکن است از طریق خون منتقل شود و غربالگری قطعی و قابل اتکا نداشته باشد، مانع از ذخیره‌سازی خون بندناف است. همچنین  NetCord-FACT، استاندارد معتبر دیگر در حوزه بانک‌های خون بندناف نیز وجود بیماری انگلی فعال یا مزمن را مورد رد صلاحیت موقت یا دائم برای ذخیره‌سازی تلقی می‌کند. در ایران نیز بانک خون بندناف رویان، بر اساس این استانداردها، در مواردی مانند کیست هیداتیک فعال، از ذخیره‌سازی خون بندناف خودداری می‌کند.

کیست هیداتیک (کیست هیداتید) بیماری مهمی است که در صورت درگیری مزمن مادر، احتمال آلودگی خون بندناف وجود دارد. استانداردهای بین‌المللی مانند AABB و FACT ذخیره‌سازی در چنین شرایطی را غیرمجاز اعلام می‌کنند. در صورت درمان قطعی و ارائه مستندات پزشکی، امکان بررسی مجدد وضعیت مادر و تصمیم‌گیری وجود دارد. برای مشاوره دقیق‌تر درباره شرایط سلامت مادر و امکان ذخیره‌سازی خون بندناف، با مشاوران تخصصی بانک خون بندناف رویان تماس بگیرید.

جمع‌بندی درخصوص کیست هیداتیک

کیست هیداتیک یا کیست هیداتید یک بیماری انگلی است که بیشتر کبد و ریه را درگیر می‌کند و در صورت تشخیص و درمان به‌موقع، در بسیاری از موارد قابل کنترل است. این بیماری معمولاً در اثر ورود تخم انگل از طریق تماس با سگ‌های آلوده یا مصرف آب و مواد غذایی آلوده ایجاد می‌شود و بسته به محل تشکیل کیست، می‌تواند علائم و عوارض متفاوتی داشته باشد. تشخیص زودهنگام و انتخاب روش درمان مناسب، نقش مهمی در پیشگیری از عوارض احتمالی این بیماری دارد.

از سوی دیگر، برای مادران باردار یا افرادی که قصد ذخیره‌سازی خون بند ناف نوزاد خود را دارند، ابتلا به کیست هیداتیک اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. بر اساس استانداردهای بین‌المللی بانک‌های خون بند ناف، در صورت وجود بیماری انگلی فعال یا درمان‌نشده، معمولاً امکان ذخیره‌سازی خون بند ناف وجود ندارد؛ زیرا حفظ ایمنی نمونه و جلوگیری از انتقال احتمالی عوامل بیماری‌زا در اولویت قرار دارد. بنابراین، اگر سابقه کیست هیداتیک یا درمان آن را دارید، بهتر است پیش از زایمان وضعیت خود را با پزشک متخصص و کارشناسان بانک خون بند ناف بررسی کنید تا بر اساس شرایط بالینی، بهترین تصمیم برای حفظ سلامت مادر و نوزاد اتخاذ شود. 

سلامت جسم و روان هر دو در دوران بارداری اهمیت دارند؛ برای آشنایی با یکی از مشکلات شایع روانی در این دوران، مقاله «اختلال خلقی فصل سرد در بارداری» را نیز مطالعه کنید.

این مقاله در تاریخ ۲۲ تیر ۱۴۰۵ براساس جدیدترین منابع پزشکی بازبینی و به‌روزرسانی شده است.