منظور از اختلال خلقی فصل سرد در بارداری و شیردهی چیست؟
اختلال عاطفی فصلی (Seasonal Affective Disorder یا SAD) نوعی افسردگی است که با تغییر فصلها بروز میکند. بر اساس آمارها، حدود ۱ تا ۱۰ درصد افراد، از جمله بسیاری از زنان در سنین باروری، به این اختلال مبتلا هستند. شایعترین نوع این اختلال، اختلال خلقی فصل سرد در بارداری است. در این حالت، علائم افسردگی معمولاً از اواسط پاییز تا اواخر زمستان ظاهر میشوند و با رسیدن بهار و افزایش نور خورشید، حال روحی فرد بهبود پیدا میکند. در تابستان و اوایل پاییز، اغلب احساس بهتری وجود دارد. نوع تابستانی افسردگی فصلی نادرتر است، اما در برخی افراد دیده میشود.
علت افسردگی فصلی در بارداری چیست؟
کاهش نور خورشید در پاییز و زمستان میتواند باعث:
- افت سطح سروتونین (هورمون مؤثر بر خلقوخو)
- ایجاد اختلال در ریتم خواب و بیداری
این تغییرات مستقیماً بر احساسات، انرژی و انگیزه فرد اثر میگذارند و میتوانند علائم افسردگی را تشدید کنند.
افسردگی فصلی در بارداری چگونه بروز میکند؟
بارداری بهطور طبیعی با تغییرات گسترده هورمونی همراه است. وقتی این تغییرات با کاهش نور خورشید و کوتاه شدن روزها در پاییز و زمستان همزمان میشود، احتمال بروز افسردگی فصلی افزایش مییابد. در این شرایط، برخی احساسات منفی که مادر تجربه میکند، لزوماً به خود بارداری مربوط نیست و میتواند ناشی از تغییر فصل باشد.
مهمترین علائم افسردگی فصلی در دوران بارداری
آشنایی با علائم افسردگی فصلی در بارداری به مادران کمک میکند زودتر متوجه تغییرات روحی خود شوند و بهموقع برای دریافت کمک اقدام کنند. این علائم معمولاً بهتدریج ظاهر میشوند و ممکن است بیش از چند روز ادامه داشته باشند.
مهمترین علائم افسردگی فصلی در دوران بارداری عبارتاند از:
- احساس غمگینی، بیحوصلگی یا ناامیدی بدون دلیل مشخص
- اختلال در خواب، بهصورت خوابآلودگی بیش از حد یا بیخوابی
- کاهش انرژی و احساس خستگی مداوم حتی پس از استراحت
- افزایش اشتها، بهویژه میل شدید به خوردن شیرینیها
- کاهش انگیزه برای انجام کارهای روزمره
- احساس تنهایی، حساسیت عاطفی یا گریههای بیدلیل
- کاهش تمرکز و حواسپرتی
- بیعلاقگی نسبتبه فعالیتهایی که قبلاً لذتبخش بودهاند
اگر چند مورد از این علائم بیش از دو هفته بهطور مداوم ادامه پیدا کند، طبیعی است که نیاز به بررسی تخصصی وجود داشته باشد. در چنین شرایطی، صحبت با پزشک یا ماما میتواند به تشخیص درست و دریافت راهکار مناسب کمک کند و از تشدید مشکلات روحی در دوران بارداری جلوگیری شود.
افسردگی فصلی چه تأثیری بر بارداری دارد؟
افسردگی فصلی در بارداری میتواند:
- کیفیت زندگی بانوی باردار را کاهش دهد
- عملکرد شغلی یا خانوادگی را مختل کند
- ارتباط عاطفی مادر با همسر، جنین یا فرزندان دیگر را دشوارتر کند
همچنین شواهد نشان میدهد این اختلال میتواند خطر افسردگی حوالی زایمان (قبل یا بعد از تولد) را افزایش دهد. به همین دلیل، تشخیص بهموقع و تفکیک آن از افسردگیهای دیگر اهمیت زیادی دارد.
عوارض افسردگی فصلی بارداری بر مادر و جنین
اگر افسردگی فصلی در دوران بارداری تشخیص داده نشود یا درمان نشود، میتواند سلامت مادر و جنین را تحتتأثیر قرار دهد.
پیامدهای افسردگی فصلی برای مادر
- افزایش اضطراب و استرس مداوم
- اختلال خواب و کاهش کیفیت استراحت
- بیتوجهی به تغذیه و مراقبتهای جسمی
- افزایش احتمال افسردگی پس از زایمان
- در موارد شدید، کاهش اشتها یا شکلگیری سبک زندگی ناسالم
خبر امیدوارکننده این است که با روشهای ایمن و علمی میتوان افسردگی فصلی را بهخوبی کنترل و مدیریت کرد.
تأثیر افسردگی فصلی مادر بر جنین
شواهد علمی نشان میدهد افسردگی در دوران بارداری میتواند بر وضعیت جنین اثر بگذارد. از جمله:
- نامنظم شدن ضربان قلب جنین
- افزایش بیقراری یا بیشفعالی جنین
برخی مطالعات گزارش کردهاند این اثرات ممکن است در نوزادی و کودکی ادامه پیدا کند و با افزایش خطر مشکلات رفتاری، از جمله چاقی در کودکی، همراه باشد. همچنین در سنین نوجوانی، فرزندانی که مادرشان در بارداری دچار افسردگی بوده، بیشتر در معرض افسردگی و رفتارهای پرخطر قرار دارند.
افزایش عوارض بارداری در صورت درماننشدن افسردگی فصلی
افسردگی فصلی درماننشده میتواند خطر برخی عوارض بارداری و زایمان را افزایش دهد، از جمله:
- افزایش احتمال زایمان سزارین
- دیابت بارداری
- وزن کم نوزاد هنگام تولد
- تولد زودرس
- پرهاکلامپسی
- بروز مشکلات سلامتی در نوزاد
در موارد شدید و بدون درمان، حتی خطر آسیب به خود مادر نیز افزایش مییابد.
تشخیص اختلال خلقی فصل سرد در بارداری چگونه انجام میشود؟
تشخیص اختلال خلقی فصل سرد در بارداری توسط روانپزشک یا روانشناس بالینی و بر اساس معیارهای علمی انجام میشود. این معیارها در راهنمای تشخیصی اختلالات روانی DSM-5 ذکر شدهاند. گاهی از پرسشنامههایی مانند:
- مقیاس همیلتون افسردگی (HRSD)
- پرسشنامه الگوی فصلی (SPAQ)
برای تشخیص دقیقتر استفاده میشود. این ابزارها کمک میکنند مشخص شود آیا افسردگی در فصل خاصی از سال تکرار میشود یا خیر.
راههای درمان افسردگی فصلی در بارداری
افسردگی فصلی یا «بلوز زمستانی» در بارداری شایع است و بیشتر بهدلیل کاهش نور طبیعی روز، بهویژه در ماههای سرد سال، ایجاد میشود. خوشبختانه روشهای مؤثر و ایمنی وجود دارد که میتواند بدون آسیب به مادر و جنین، به بهبود خلقوخو کمک کند.
۱. نوردرمانی و افزایش دریافت نور روز
نوردرمانی یکی از مؤثرترین روشهای علمی برای درمان افسردگی فصلی در بارداری است. تحقیقات نشان دادهاند که قرار گرفتن روزانه ۲۰ تا ۳۰ دقیقه در معرض نور سفید میتواند سطح سروتونین را افزایش داده و حال روحی را بهبود ببخشد.
برای بهرهمندی ساده و کمهزینه از نور:
- هر روز پردهها را کنار بزنید
- نزدیک پنجره بنشینید
- در ساعات روشن روز پیادهروی کوتاه داشته باشید
دانشمندان از دهه ۱۹۹۰ میلادی متوجه شدند که افسردگی فصلی در مناطقی با عرض جغرافیایی بالا (نزدیک قطبها) شایعتر است؛ زیرا در این مناطق نور صبحگاهی کمتر است. در نیمکره شمالی، این مشکل بیشتر در زمستان و همزمان با تعطیلات دیده میشود.
۲. توجه به نور آبی و تنظیم چرخه خواب
نور آبی بهطور مستقیم بر غده صنوبری و ترشح هورمون ملاتونین اثر میگذارد.
- دریافت نور آبی در صبح باعث افزایش هوشیاری میشود
- دریافت نور آبی در شب ترشح ملاتونین را مختل کرده و باعث بیخوابی میشود
به همین دلیل توصیه میشود:
- صبحها از نور طبیعی یا نوردرمانی استفاده شود
- شبها استفاده از موبایل و صفحهنمایشها محدود گردد
۳. تغذیه مناسب برای تقویت خلقوخو
رژیم غذایی سالم نقش مهمی در تعادل روحی دارد. مصرف این مواد غذایی توصیه میشود:
- ماهیهای چرب مانند سالمون (منبع امگا ۳)
- سبزیجات برگ سبز
- تخممرغ
- مغزها و دانهها
- غلات کامل
در مقابل، کاهش مصرف قندهای ساده و غذاهای فرآوریشده به تنظیم خلق کمک میکند.
۴. فعالیت بدنی ملایم و منظم
ورزش باعث ترشح اندورفین میشود که به بهبود حال روحی کمک میکند. حتی ۲۰ تا ۳۰ دقیقه فعالیت روزانه میتواند تأثیر قابلتوجهی در اختلال خلقی فصل سرد در بارداری داشته باشد. ورزشهای ایمن در بارداری شامل:
- پیادهروی
- شنا
- یوگای مخصوص بارداری
- حرکات کششی سبک
۵. خواب منظم و استراحت کافی
خواب باکیفیت نقش کلیدی در سلامت روان دارد. برای بهبود خواب:
- ساعت خواب ثابتی داشته باشید
- قبل از خواب از نور موبایل دوری کنید
- اتاق خواب را تاریک و خنک نگه دارید
- چرتهای طولانی روزانه را محدود کنید
۶. بررسی ویتامین D با نظر پزشک
کمبود ویتامین D در ماههای سرد سال بسیار شایع است و ارتباط مستقیمی با افسردگی دارد. پزشک میتواند با آزمایش خون، سطح این ویتامین را بررسی کرده و در صورت نیاز مکمل مناسب تجویز کند.
۷. مشاوره روانشناسی و درمان شناختی–رفتاری (CBT)
گفتوگو با روانشناس، بهویژه با روش درمان شناختی–رفتاری (CBT)، یکی از مؤثرترین و ایمنترین روشها برای کنترل افسردگی فصلی در بارداری است. مطالعات نشان دادهاند که CBT بهویژه در کنار نوردرمانی نتایج بهتری دارد و برای زنان باردار و شیرده کاملاً بیخطر است.
۸. فعالیتهای آرامشبخش و لذتبخش
رسیدگی به نیازهای شخصی به مادر قدرت ذهنی بیشتری میدهد. فعالیتهایی مانند:
- یوگا و مدیتیشن
- گوش دادن به موسیقی
- ماساژ گرفتن
- خواندن کتاب
- آمادهسازی اتاق کودک یا کارهای هنری سبک
باعث کاهش ضربان قلب، کاهش فشار خون و آرامش عضلات میشوند.
۹. حفظ ارتباط اجتماعی
اگرچه ممکن است در ابتدا سخت باشد، اما ارتباط با دوستان و خانواده و حتی یک قرار ساده ناهار میتواند خلقوخو را بهطور محسوسی بهتر کند و در درمان افسردگی فصلی در بارداری تاثیرگذار باشد.