نفخ نوزاد چیست؟
نفخ نوزاد یک مشکل شایع و معمولاً طبیعی است که بیشتر به دلیل نابالغ بودن دستگاه گوارش نوزاد رخ میدهد. همه انسانها، حتی نوزادان، در فرایند هضم غذا گاز تولید میکنند. هنگام هضم، بخشی از غذا در روده کوچک جذب میشود و باقیمانده آن در روده بزرگ توسط باکتریها تجزیه میشود. این تجزیه باعث تولید گازهایی مانند هیدروژن و دیاکسیدکربن میشود. اگر این گازها بهراحتی دفع نشوند، در روده جمع میشوند و علت ورم شکم نوزاد، دلدرد و بیقراریاش میشوند.
علت نفخ نوزاد چیست؟
۱. بلعیدن هوا (شایعترین علت نفخ نوزاد)
نوزادان هنگام شیر خوردن، مکیدن شیشه شیر یا گریه کردن، مقدار زیادی هوا میبلعند. این هوا در معده و روده جمع میشود و یکی از شایعترین موارد علت نفخ و دل درد نوزادان به شمار میرود.
۲. نابالغ بودن دستگاه گوارش (علت نفخ نوزاد زیر یک ماه)
سیستم گوارشی نوزاد هنوز بهطور کامل تکامل نیافته است. به همین دلیل، شیر یا غذا ممکن است قبل از هضم کامل از معده عبور کند و در روده باعث تولید گاز شود. این وضعیت بهویژه در هفتههای اول زندگی طبیعی است.
۳. حساسیت غذایی (علت نفخ زیاد نوزاد شیر خشکی)
برخی نوزادان به انواع خاصی از شیر خشک یا پروتئینهای موجود در رژیم غذایی مادر (در نوزادان شیرمادرخوار) حساسیت دارند. این حساسیت میتواند باعث نفخ، دلدرد و گاهی بیقراری شدید شود و علت نفخ نوزاد شیر خشکی باشد.
۴. ورود هوای اضافی در کودکان بزرگتر (ادامهدار شدن نفخ نوزاد تا بزرگسالی)
در کودکان، عادتهایی مانند جویدن آدامس، حرکت زیاد هنگام غذا خوردن یا سریع غذا خوردن باعث ورود هوای بیشتر به دستگاه گوارش و ایجاد نفخ میشود.
۵. مشکلات گوارشی زمینهای (علت نفخ نوزاد دو ماهه تا ۶ ماهه )
در برخی موارد، علت نفخ نوزاد میتواند به یبوست یا اختلالات گوارشی مانند سندروم روده تحریکپذیر مرتبط باشد. اگر نفخ با درد شدید، استفراغ یا کاهش وزن همراه باشد، بررسی پزشکی ضروری است. نفخ شکم نوزاد معمولاً از هفتههای اول تولد شروع میشود و در بیشتر نوزادان تا سن ۴ تا ۶ ماهگی بهتدریج کاهش مییابد و برطرف میشود.
براین اساس علت نفخ نوزاد زیر یک ماه، تکامل تدریجی دستگاه گوارش و کاهش بلع هوا هنگام شیر خوردن و گریه است. اگرچه نفخ در این بازه سنی طبیعی محسوب میشود، اما در صورتی که:
- نفخ نوزاد بعد از ۶ ماهگی ادامه پیدا کند
- با گریههای شدید، درد واضح، استفراغ مکرر یا کاهش وزن همراه باشد
لازم است علت نفخ بیش از حد نوزاد توسط پزشک بررسی شود تا حساسیت غذایی، یبوست یا مشکلات گوارشی زمینهای رد شود.
علائم نفخ شکم نوزاد
نفخ شکم نوزاد یکی از شایعترین مشکلات نوزادان در هفتهها و ماههای ابتدایی زندگی است و اغلب به دلیل نابالغ بودن دستگاه گوارش ایجاد میشود. بیشتر نوزادان حداقل یکبار این وضعیت را تجربه میکنند و در اغلب موارد، مسئلهای طبیعی و گذرا است.
نشانههای شایع نفخ در نوزاد
- نوزاد مدام بیقرار است و پاهای خود را به سمت شکم جمع میکند.
- گریههای مکرر و طولانیمدت، بهویژه بعد از شیر خوردن، دیده میشود.
- نوزاد بهخوبی شیر نمیخورد یا خواب آرامی ندارد.
- شکم نوزاد سفت به نظر میرسد و گاهی صدای دفع گاز شنیده میشود.
در بسیاری از موارد، اگر با آروغ گرفتن یا تغییر وضعیت بدن نوزاد (مانند خواباندن به پهلو یا ماساژ ملایم شکم) حال او بهتر شود، میتوان نتیجه گرفت که علت ناراحتی، تجمع گاز بوده است.
چرا نفخ در نوزادان شایع است؟
- دستگاه گوارش نوزاد هنوز کامل تکامل نیافته است.
- نوزاد هنگام شیر خوردن یا گریه، مقدار زیادی هوا میبلعد.
- حساسیت به شیر خشک یا برخی غذاهای مصرفی مادر میتواند نقش داشته باشد.
تقریباً تمام نوزادان در ماههای ابتدایی دچار نفخ میشوند و این وضعیت معمولاً تا ۴ تا ۶ ماهگی بهتدریج کاهش مییابد.
چه زمانی نفخ نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
در موارد نادر، نفخ میتواند نشانه یک مشکل جدیتر باشد. اگر هر یک از علائم زیر همراه نفخ مشاهده شد، مراجعه به پزشک ضروری است:
- وجود خون در مدفوع نوزاد
- یبوست شدید یا اسهال مداوم
- استفراغ یا تهوع
- تب (دمای بدن ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر)
- کاهش وزن یا کماشتهایی
- بیقراری شدید که با هیچ روشی آرام نمیشود
نکته مهم
نفخ شکم در اغلب نوزادان نیازی به درمان دارویی ندارد و با رشد سیستم گوارش برطرف میشود. با این حال، اگر پزشک به وجود بیماری زمینهای مشکوک باشد، ممکن است آزمایش خون یا مدفوع تجویز کند و درمان را بر اساس علت اصلی تنظیم نماید.
راههای درمان نفخ نوزاد
نفخ و گاز معده در نوزادان بسیار شایع است و معمولاً بهدلیل بلع هوا هنگام شیر خوردن یا نابالغ بودن دستگاه گوارش رخ میدهد. با چند اقدام ساده میتوان ناراحتی نوزاد از این بابت را کمتر کرد.
۱)راهکارهای فوری و درمان خانگی نفخ نوزاد
- آروغ نوزاد را بگیرید (باد گلو)
- نوزاد هنگام شیر خوردن هوا میبلعد و همین هوا بعداً به شکل نفخ و دلپیچه ظاهر میشود.
- بهتر است آروغ گرفتن را فقط به پایان شیردهی محدود نکنید و در میانه شیردهی هم انجام دهید.
- اگر نوزاد با شیشه شیر تغذیه میشود، میتوانید حدوداً بعد از هر ۶۰ تا ۹۰ میلیلیتر شیر، آروغ او را بگیرید.
- اگر با شیر مادر تغذیه میشود، معمولاً هر ۵ تا ۱۰ دقیقه یکبار آروغ گرفتن کمککننده است.
- اگر بلافاصله آروغ نزد، چند دقیقه او را آرام روی پشت بخوابانید و دوباره امتحان کنید.
- حرکت پاها به شکل دوچرخه
- نوزاد را به پشت بخوابانید و پاهایش را آرام مانند رکاب زدن حرکت دهید تا گاز حبسشده راحتتر خارج شود.
- ماساژ ملایم شکم
- برای درمان نفخ نوزاد، شکم او را بسیار آرام و با فشار کم ماساژ دهید. این کار به حرکت گاز در روده کمک میکند.
- حمام آب گرم
- حمام ولرم میتواند عضلات شکم را شل کند و خروج گاز را آسانتر کند.
- نوزاد را رو به پایین (فقط بیدار و تحت نظر) در آغوش بگیرید
- میتوانید نوزاد را روی ساعد خود، رو به پایین قرار دهید و پشت او را آرام ماساژ دهید.
- نکته مهم: نوزاد را برای خواب روی شکم نخوابانید، چون خطر سندروم مرگ ناگهانی نوزاد (SIDS) را افزایش میدهد.
۲) اصلاح شیردهی (رفع علت نفخ بیش از حد نوزاد)
- سر نوزاد بالاتر از شکم باشد
- در زمان شیردهی، وضعیت را طوری تنظیم کنید که سر کمی بالاتر باشد تا حبابهای هوا راحتتر بالا بیایند و با آروغ خارج شوند.
- سرعت جریان شیر را کنترل کنید
- اگر جریان شیر خیلی تند باشد، نوزاد هم شیر و هم هوا را با هم میبلعد.
- در شیردهی با سینه: گاهی دوشیدن مقدار کمی شیر قبل از شروع میتواند جریان را ملایمتر کند.
- در تغذیه با شیشه: از سرشیشه با سوراخ کوچکتر استفاده کنید.
- چفت شدن درست دهان نوزاد روی سینه را بررسی کنید
- اگر نوزاد درست “چفت” نشود، مدام سینه را رها میکند و هوا میبلعد.
- اگر درد دارید یا نوزاد زیاد رها میکند، مشاوره شیردهی یا متخصص اطفال میتواند کمک کند.
- روش درست با شیشه شیر دادن
- بطری را کمی کج نگه دارید تا سرشیشه کاملاً با شیر پر باشد و هوا وارد دهان نوزاد نشود.
- اگر شیرخشک پودری استفاده میکنید، آن را نزدیک زمان تغذیه شدید تکان ندهید؛ چون حبابهای هوا بیشتر میشود.
۳) بهترین قطره برای نفخ نوزاد و مکملها (فقط با نظر پزشک)
- قطرههای سایمتیکون
- بعضی نوزادان با قطره نفخ شکم نوزاد سایمتیکون بهتر میشوند.
- مصرف آن در برخی منابع تا ۱۲ بار در روز بیخطر گزارش شده است، اما مرور پژوهشها در سال ۲۰۱۵ نشان داده که تاثیر آن در کاهش گریه یا گاز در بسیاری قابلتوجه نبوده و شواهد قطعی برای اثربخشی آن وجود ندارد.
- نتیجه عملی: اگر پزشک اجازه داد، میتوان امتحان کرد؛ اما انتظار “معجزه فوری” منطقی نیست.
- پروبیوتیکها
- پروبیوتیکها باکتریهای مفید دستگاه گوارش هستند و در برخی موارد میتوانند به بهبود علائم گوارشی کمک کنند.
- با اینکه معمولاً بیخطر در نظر گرفته میشوند، برای نوزاد باید حتماً با متخصص اطفال هماهنگ شود.
- گریپ میکسچر (Gripe mixture)
- در بعضی خانوادهها برای نفخ استفاده میشود، اما چون ترکیبات برندها متفاوت است، بهتر است بدون نظر پزشک مصرف نشود.
- داروهای گیاهی
- داروهای گیاهی (مثل رازیانه، زنجبیل، نعناع و…)، برای نوزاد میتواند خطرناک باشد.
- بدون تجویز پزشک به نوزاد هیچ داروی گیاهی ندهید.
۴) رژیم غذایی مادر و نوع شیر (اگر حساسیت مطرح باشد)
- اگر نوزاد با شیر مادر تغذیه میشود
- شواهد درباره اینکه همه غذاهای نفاخِ مادر حتماً باعث نفخ نوزاد میشوند، قطعی نیست.
- بهتر است اول تکنیکهای پیشگیری (آروغ، وضعیت شیردهی و…) را اجرا کنید.
- اگر با اطمینان میبینید بعد از یک غذای مشخص حال نوزاد بدتر میشود، حذف موقت همان غذا میتواند کمک کند.
- اگر شیرخشک مصرف میشود
- تغییر شیرخشک (مثلاً ضدنفخ/هیدرولیزه/کملاکتوز) فقط باید با نظر پزشک انجام شود.
- نکته مهم: لاکتوز قند اصلی شیر مادر است و بنابراین عدمتحمل لاکتوز در نوزادان سالم معمولاً شایع نیست؛ پس شیرخشک بدون لاکتوز همیشه انتخاب لازم و درستی نیست.
۵) چه زمانی برای نفخ نوزاد باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر هرکدام از موارد زیر را دیدید، بهتر است نوزاد توسط پزشک بررسی شود:
- نوزاد وزن اضافه نمیکند یا شیر خوردن برایش سخت و همراه با بیمیلی است.
- علائم یبوست واقعی دارد (مدفوع سفت و گلولهای) یا گاز پشت مدفوع گیر کرده است.
- بعد از دارویا شیرخشک جدید، علائم حساسیت مثل کهیر، استفراغ شدید، بثورات، تورم صورت یا مشکل تنفسی ایجاد شود.
- نفخ همراه با علائم هشدار مثل تب، استفراغ مکرر، خون در مدفوع، بیحالی شدید باشد.
جمعبندی، اگر نوزاد نفخ دارد اما وزنگیری طبیعی دارد و ادرار و مدفوعش طبیعی است، معمولاً موضوع جدی نیست و با اصلاح شیردهی و چند راهکار ساده بهتر میشود.