اخبار

در بانک خون بندناف رویان، نگهداری نمونه‌ها یک فرآیند چندمرحله‌ای است که هر بخش آن با هدف حفظ کیفیت، سلامت و قابلیت استفاده سلول‌های بنیادی برای پیوند، انجام می‌شود. آشنایی با این مراحل به مادران باردار و خانواده‌هایی که نمونه خون بندناف فرزندشان را ذخیره کرده‌اند کمک می‌کند با اطمینان بیشتری از نحوه حفاظت از این سرمایه زیستی ارزشمند آگاه شوند.

جمع‌آوری خون بندناف؛ اولین قدم برای حفظ سلول‌های بنیادی

فرآیند ذخیره‌سازی خون بندناف بلافاصله پس از تولد نوزاد آغاز می‌شود. پس از تولد نوزاد و قطع بندناف، خون باقی‌مانده در بندناف و جفت که منبع ارزشمندی از سلول‌های بنیادی خونساز است، توسط کارشناس آموزش‌دیده و با رعایت اصول استریل جمع‌آوری می‌شود.

این فرآیند هیچ‌گونه تداخلی با روند طبیعی زایمان و مراقبت‌های ضروری از مادر و نوزاد ندارد.

در این مرحله:

• خون بندناف در کیسه مخصوص و استریل جمع‌آوری قرار می‌گیرد.
• اطلاعات شناسایی نمونه ثبت می‌شود تا امکان ردیابی آن در مراحل بعدی وجود داشته باشد.
• نمونه برای انتقال به آزمایشگاه پردازش آماده می‌شود.
• شرایط نگهداری و انتقال نمونه تا رسیدن به بانک کنترل می‌شود.

نکته مهم این است که کیفیت نمونه از همان لحظه جمع‌آوری اهمیت دارد؛ بنابراین رعایت اصول بهداشتی، بسته‌بندی مناسب و انتقال در شرایط تعریف‌شده، نقش مهمی در حفظ قابلیت استفاده سلول‌های بنیادی دارد.

انتقال نمونه‌ها از استان‌های مختلف به بانک خون بندناف رویان

بسیاری از مادران در شهرها و استان‌های مختلف کشور زندگی می‌کنند و ممکن است این سؤال برایشان مطرح شود که خون بندناف فرزندشان چگونه از محل زایمان به آزمایشگاه مرکزی بانک خون بندناف رویان می‌رسد.

بانک خون بندناف رویان با برخورداری از شبکه نمایندگی در استان‌های مختلف، امکان جمع‌آوری نمونه‌ها را در نقاط مختلف کشور فراهم کرده است.

پس از جمع‌آوری، نمونه‌ها با بسته‌بندی مناسب و تحت شرایط کنترل‌شده به آزمایشگاه پردازش منتقل می‌شوند. حفظ شرایط مناسب در طول مسیر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا خون بندناف پیش از انجماد نهایی، هنوز در وضعیت نمونه زیستی تازه قرار دارد و باید در بازه زمانی مناسب به آزمایشگاه برسد و حداکثر ظرف 72 ساعت به مرحله انجماد برسد.

چرا سرعت انتقال اهمیت دارد؟

• حفظ کیفیت سلول‌های بنیادی و کاهش آسیب‌های احتمالی ناشی از تأخیر.
• جلوگیری ازکاهش کیفیت نمونه در اثر شرایط نامناسب محیطی.
• فراهم کردن فرصت کافی برای انجام مراحل کنترل کیفیت و پردازش.
• آماده‌سازی نمونه برای ورود به فرآیند انجماد و ذخیره‌سازی.

پس از ورود نمونه به بانک، مشخصات آن ثبت و بررسی‌های اولیه برای تعیین صلاحیت نمونه جهت ذخیره‌سازی انجام می‌شود.

 پردازش خون بندناف؛ جداسازی و آماده‌سازی سلول‌های بنیادی

پس از رسیدن نمونه به آزمایشگاه، فرآیند پردازش آغاز می‌شود. هدف از این مرحله، آماده‌سازی نمونه برای نگهداری طولانی‌مدت و حفظ سلول‌های موردنیاز برای استفاده احتمالی در آینده است.

خون بندناف علاوه بر سلول‌های بنیادی خونساز، حاوی گلبول‌های قرمز، پلاسما و سایر اجزای خونی است. در فرآیند پردازش، با استفاده از روش‌های تخصصی، سلول های بنیادی جداسازی می شود. این مرحله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا قرار نیست تمام اجزای خون بندناف به همان شکل اولیه برای سال‌ها نگهداری شوند.

مهم‌ترین اقدامات این مرحله عبارت‌اند از:

• بررسی حجم نمونه دریافتی.
• شمارش سلول‌های موجود در نمونه.
• ارزیابی تعداد سلول‌های هسته‌دار
• ارزیابی درصد زندمانی سلول ها .
• جداسازی بخش سلولی موردنظر.
• آماده‌سازی نمونه برای افزودن ماده محافظ انجماد.

نمونه‌هایی که معیارهای اولیه کیفی را نداشته باشند، مطابق ضوابط و استاندارهای بین المللی،  برای ذخیره‌سازی پذیرفته نمی‌شوند.

آزمایش‌های میکروبی و ویروسی؛ اطمینان از سلامت نمونه

یکی از مهم‌ترین بخش‌های کنترل کیفیت خون بندناف، انجام آزمایش‌های مربوط به آلودگی‌های میکروبی و بررسی عوامل عفونی است.

از آنجا که نمونه خون بندناف ممکن است در جریان جمع‌آوری یا مراحل بعدی در معرض آلودگی قرار بگیرد، بررسی سلامت میکروبی آن اهمیت زیادی دارد.

همچنین آزمایش‌های غربالگری عفونت‌های ویروسی قابل انتقال از طریق خون، بر اساس استاندارهای جهانی، روی نمونه‌های مربوط به مادر و نوزاد انجام می‌شود.

این آزمایش‌ها با اهداف زیر انجام می‌شوند:

• شناسایی آلودگی‌های احتمالی میکروبی.
• بررسی عوامل عفونی قابل انتقال از طریق خون.
• ارزیابی ایمنی زیستی نمونه.
• ثبت نتایج برای تصمیم‌گیری درباره پذیرش نهایی نمونه.

باید توجه داشت که انجام این آزمایش‌ها به معنای حذف تمام خطرات احتمالی نیست؛ بلکه بخشی از نظام کنترل کیفیت و ایمنی زیستی نمونه محسوب می‌شود.

فلوسایتومتری چیست و چه اطلاعاتی درباره سلول‌های بنیادی می‌دهد؟

یکی از اصطلاحاتی که ممکن است خانواده‌ها هنگام بررسی فرآیند ذخیره‌سازی خون بندناف با آن مواجه شوند، فلوسایتومتری (Flow Cytometry) است.

فلوسایتومتری یک روش آزمایشگاهی پیشرفته برای شناسایی و شمارش جمعیت‌های مختلف سلولی بر اساس ویژگی‌های آن‌هاست.

اما این آزمایش در بانک خون بندناف چه کاربردی دارد؟

یکی از مهم‌ترین کاربردهای فلوسایتومتری، بررسی سلول‌های دارای نشانگر CD34 است. این نشانگر در شناسایی و شمارش سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خونساز کاربرد دارد.

با استفاده از این روش می‌توان اطلاعات مهمی درباره کیفیت بخش سلولی نمونه به دست آورد.

فلوسایتومتری چه مواردی را بررسی می‌کند؟

• شناسایی و شمارش سلول‌های CD34 مثبت.
• ارزیابی تعداد سلول‌های موردنظر برای پیوند.
• بررسی زنده‌مانی سلول‌ها با استفاده از رنگ‌آمیزی‌های اختصاصی.
• کمک به ارزیابی کیفیت و ظرفیت بالقوه نمونه برای استفاده درمانی.

به بیان ساده، فلوسایتومتری کمک می‌کند مشخص شود نمونه ذخیره‌شده چه تعداد سلول بنیادی خونساز قابل شناسایی دارد و چه وضعیتی از نظر زنده‌مانی سلولی نشان می‌دهد.

 تعیین HLA؛ بررسی هویت ژنتیکی سلول‌های بنیادی

HLA یکی دیگر از آزمایش‌های تخصصی در فرآیند بانکداری خون بندناف است.

HLA مخفف Human Leukocyte Antigen و به معنای آنتی‌ژن‌های لکوسیتی انسانی است. این مجموعه از نشانگرهای ژنتیکی در شناسایی سلول‌ها و بررسی سازگاری بافتی میان اهداکننده و گیرنده پیوند نقش مهمی دارد.

در فرآیند تعیین HLA، با استفاده از روش‌های آزمایشگاهی مبتنی بر DNA، ویژگی‌های ژنتیکی مشخصی از نمونه بررسی می‌شود.

چرا تعیین HLA اهمیت دارد؟

• کمک به شناسایی مشخصات ژنتیکی نمونه.
• فراهم کردن اطلاعات موردنیاز برای بررسی سازگاری بافتی.
• کمک به ارزیابی امکان استفاده از نمونه در پیوند سلول‌های بنیادی خونساز.
• ثبت اطلاعات ژنتیکی نمونه برای استفاده احتمالی در آینده.

در واقع، تعیین HLA مانند ثبت یک شناسه ژنتیکی تخصصی برای نمونه عمل می‌کند. این اطلاعات به پزشکان کمک می‌کند در صورت نیاز به پیوند، میزان سازگاری نمونه با بیمار را بررسی کنند.

 انجماد کنترل‌شده؛ آماده‌سازی سلول‌ها برای ورود به دمای فوق‌سرد

پس از انجام مراحل پردازش و آماده‌سازی نمونه، نوبت به یکی از حساس‌ترین مراحل ذخیره‌سازی یعنی انجماد کنترل‌شده می رسد.

در این مرحله، برای محافظت از سلول‌ها در برابر آسیب‌های ناشی از تشکیل کریستال‌های یخ، از ماده محافظ انجماد استفاده می‌شود. یکی از مواد رایج در این فرآیند DMSO است.

سپس نمونه در کیسه‌های مخصوص انجماد قرار می‌گیرد و وارد دستگاه انجماد با نرخ کنترل‌شده می‌شود.

در این فرآیند، کاهش دما به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده و تدریجی انجام می‌شود تا احتمال آسیب به ساختار سلول‌ها کاهش یابد.

چرا انجماد تدریجی اهمیت دارد؟

اگر دمای نمونه به‌صورت ناگهانی کاهش پیدا کند، احتمال تشکیل کریستال‌های یخ و آسیب به غشای سلولی افزایش می‌یابد. انجماد کنترل‌شده به سلول‌ها کمک می‌کند این مرحله حساس را با آسیب کمتری پشت سر بگذارند.

پس از تکمیل برنامه انجماد، نمونه برای ذخیره سازی طولانی مدت به تانک های 1000 لیتری نیتروژن منتقل می شود.

 ورود نمونه به مخازن نیتروژن؛ از فاز بخار تا شرایط ذخیره‌سازی

پس از پایان انجماد کنترل‌شده، نمونه‌ها در محفظه‌ها و نگهدارنده‌های مخصوص قرار می‌گیرند تا از نظر فیزیکی نیز محافظت شوند.

تانک های بزرگ مورد استفاده برای نگهداری سلول‌های بنیادی با نیتروژن مایع کار می‌کنند. نیتروژن مایع با ایجاد دمای بسیار پایین، شرایط لازم برای نگهداری طولانی‌مدت سلول‌ها را فراهم می‌کند.

در سامانه‌های ذخیره‌سازی کرایوژنیک، دو محیط اصلی برای نگهداری نمونه‌ها وجود دارد:

فاز بخار نیتروژن:

• نمونه‌ها در فضای سرد بالای سطح نیتروژن مایع قرار می‌گیرند.
• دمای این بخش نیز بسیار پایین و در محدوده مناسب برای نگهداری کرایوژنیک است.
• در طراحی مناسب، این روش می‌تواند احتمال تماس مستقیم نمونه‌ها با نیتروژن مایع و برخی مخاطرات آلودگی متقاطع را کاهش دهد.

فاز مایع نیتروژن:

• نمونه‌ها در تماس مستقیم با نیتروژن مایع نگهداری می‌شوند.
• دمای نیتروژن مایع در فشار اتمسفر حدود منفی ۱۹۶ درجه سانتی‌گراد است.
• این دمای فوق‌سرد امکان توقف تقریباً کامل فعالیت‌های زیستی وابسته به دما را فراهم می‌کند.

نکته مهم این است که انتخاب فاز بخار یا مایع به این بستگی دارد که آیا نمونه تست های آزمایشگاهی بعد از ذخیره سازی شامل تست های میکروبی و ویروسی را با موفقیت پشت سر گذاشته است یا خیر. اگر نتیجه آزمایش های، عدم آلودگی نمونه را اثبات کند نمونه از فاز بخار به فاز مایع منتقل می شود. در غیر اینصورت از فاز بخار خارج و قرارداد فسخ می شود.

 پایش مداوم مخازن؛ دما و سطح نیتروژن چگونه کنترل می‌شود؟

نگهداری نمونه‌ها در دمای فوق‌سرد بدون نظارت و کنترل مستمر کامل نخواهد بود.

به همین دلیل، در سامانه‌های استاندارد ذخیره‌سازی، تجهیزات پایش برای کنترل وضعیت مخازن مورد استفاده قرار می‌گیرند.

اطلاعات این تجهیزات می‌تواند روی نمایشگرهای مانیتورینگ قابل مشاهده باشد و وضعیت مخازن را به کارشناسان نشان دهد.

مهم‌ترین مواردی که در این سامانه‌ها مورد توجه قرار می‌گیرند عبارت‌اند از:

• دمای مخزن: برای اطمینان از قرار داشتن نمونه‌ها در محدوده دمایی تعریف‌شده.
• سطح نیتروژن مایع: برای اطلاع از میزان نیتروژن موجود و تشخیص نیاز به شارژ مجدد.
• تغییرات دما: برای شناسایی هرگونه افزایش غیرعادی دما.
• وضعیت هشدارها: برای اطلاع‌رسانی در صورت خروج شرایط مخزن از محدوده تعیین‌شده.
• ثبت اطلاعات: برای بررسی سوابق عملکرد و وضعیت نگهداری مخازن.

وجود این سامانه‌ها به کارشناسان ما کمک می‌کند تغییرات احتمالی را پیش از تبدیل شدن به یک مشکل جدی شناسایی و برای رفع آن اقدام کنند.

 اگر برق قطع شود، آیا سلول‌های بنیادی خون بندناف از بین می‌روند؟

این مهم‌ترین پرسشی است که بسیاری از خانواده‌ها درباره نگهداری نمونه خون بندناف دارند.

پاسخ علمی این است که قطع برق به معنای از بین رفتن سلول‌های بنیادی ذخیره‌شده در مخازن نیتروژن مایع نیست.

دلیل این موضوع به تفاوت عملکرد مخازن کرایوژنیک با یخچال‌ها و فریزرهای معمولی برمی‌گردد.

در یخچال‌ها و فریزرهای خانگی، تأمین سرمایش به عملکرد سیستم برقی و کمپرسور وابسته است. اما در مخازن نگهداری کرایوژنیک، سرمایش موردنیاز از طریق نیتروژن مایع و ویژگی‌های فیزیکی مخزن تأمین می‌شود.

به همین دلیل، با قطع برق شبکه، نیتروژن مایع داخل مخزن صرفاً به دلیل خاموش شدن برق گرم نمی‌شود و سرمایش از بین نمی‌رود.

پس برق چه نقشی در بانک خون بندناف دارد؟

برق برای بخش‌های مهمی از فعالیت بانک ضروری است؛ از جمله:

• عملکرد تجهیزات مانیتورینگ و ثبت دما.
• نمایش سطح نیتروژن و وضعیت مخازن.
• فعال ماندن سامانه‌های هشدار و اطلاع‌رسانی.
• عملکرد تجهیزات آزمایشگاهی و پردازش.
• تأمین برق سامانه‌های اتوماتیک و تجهیزات جانبی.

بنابراین، اگر برق قطع شود، موضوع اصلی حفظ عملکرد تجهیزات کنترلی و هشداردهنده است، نه اینکه خود مخزن نیتروژن مایع برای حفظ سرمایش به کمپرسور برقی نیاز داشته باشد.

به همین دلیل، پیش‌بینی برق اضطراری، باتری پشتیبان برای تجهیزات ضروری، سامانه‌های هشدار مستقل و برنامه مشخص برای رسیدگی به هشدارها، از تمهیدات مهم در مدیریت بانک خون بندناف رویان در بخش نگهداری نمونه‌های زیستی است. همچنین سطح نیتروژن مایع به‌طور منظم کنترل و در صورت نیاز، مخازن شارژ می شوند.

چرا خانواده‌ها می‌توانند با اطمینان بیشتری به نگهداری طولانی‌مدت خون بندناف امیدوار باشند؟

ذخیره‌سازی خون بندناف تنها به معنای قرار دادن یک کیسه خون در یک فریزر نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از فرآیندهای تخصصی شامل جمع‌آوری استریل، انتقال کنترل‌شده، پردازش سلولی، آزمایش‌های سلامت و کیفیت، انجماد برنامه‌ریزی‌شده و نگهداری کرایوژنیک است.

در این مسیر، هر مرحله برای حفظ کیفیت نمونه و فراهم کردن امکان استفاده احتمالی از سلول‌های بنیادی در آینده اهمیت دارد.

نکته امیدوارکننده برای خانواده‌ها این است که مخازن نیتروژن مایع برای نگهداری نمونه‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که سرمایش آن‌ها به عملکرد مستقیم برق شبکه وابسته نباشد. ازاین‌رو، قطع برق به معنای از بین رفتن نمونه‌های ذخیره‌شده نیست.

آنچه در کنار این ویژگی اهمیت دارد، پایش مستمر وضعیت مخازن، کنترل سطح نیتروژن، تجهیزات هشدار و اجرای برنامه‌های پشتیبان و نگهداری است.

برای مادرانی که در آستانه تولد فرزند خود هستند و خانواده‌هایی که پیش‌تر نمونه خون بندناف فرزندشان را به بانک خون بندناف رویان سپرده‌اند، آگاهی از این فرآیندها می‌تواند نگرانی‌ها را برطرف کند.

سلول‌های بنیادی خون بندناف، حاصل یک فرصت ارزشمند در زمان تولد هستند؛ فرصتی که حفظ آن‌ها نیازمند دانش تخصصی، تجهیزات مناسب و نظارت مستمر است.

پایان مطلب/